Ma'lumot 2026-yil noyabr holatiga.
O'zbekistonda dori uchun sarflangan har o'n dollarning to'qqiztasi import dorilarga ketadi. Davlat buni o'zgartirmoqchi. 2025-yilda farmatsevtika importi taxminan 2 mlrd dollarga yetdi, 18% o'sish bilan (Bojxona qo'mitasi, Kun.uz, 2026-yil fevral). Shu bilan birga hukumat 2030-yilgacha bozorda mahalliy dori ulushini 70% ga yetkazishni maqsad qilgan (gov.uz, 2026-yil mart).
Siz distribyutor, dorixona tarmog'i egasi yoki zavod rahbari bo'lsangiz, xorijiy farma kompaniyalar sizga murojaat qila boshlaydi. Ular bugun import bozorida sotishni, ertaga esa mahalliy ishlab chiqarishga o'tishni o'ylaydi. Ularning savollariga tayyor bo'lgan hamkor birinchi bo'lib shartnoma oladi.
Quyida bozor raqamlari, ro'yxatdan o'tkazish, GMP va narx qoidalari hamda xorijiy kompaniya bozorga kiradigan uch yo'l bor. Har birida mahalliy hamkordan nima kutilishini ham ko'rasiz. Maqola O'zbekiston bozori raqamlarda sharhining bir qismi.
Bozor raqamlarda
IQVIA ma'lumotiga ko'ra, 2025-yil sentabrgacha bo'lgan 12 oyda dori bozori taxminan 2,14 mlrd dollar bo'lgan (Times of Central Asia, 2025-yil noyabr). Pul hisobida savdoning 89% import dorilarga to'g'ri keladi. Qadoqlar soni bo'yicha esa mahalliy ishlab chiqaruvchilar 41,2% ni sotadi.
Bu farq nimani bildiradi? Mahalliy zavodlar asosan arzon va oddiy generiklarni chiqaradi. Generik — patent muddati tugagan dorining nusxasi. Qimmat original dorilar, biologik va murakkab generiklar esa chetdan keladi.
Boshqa rasmiy raqamlar:
- Dori va tibbiy buyumlar bozori — Qiymat: taxminan 2,5 mlrd dollar; Manba: gov.uz, 2026-yil 5-martdagi yig'ilish
- Farmatsevtika korxonalari — Qiymat: 300 dan ortiq, shundan 58 tasi dori ishlab chiqaradi; Manba: gov.uz, 2026-yil mart
- Importda tayyor dorilar ulushi — Qiymat: taxminan 85% (≈ 1,7 mlrd dollar); Manba: Bojxona qo'mitasi, Kun.uz, 2025
- Farmatsevtika eksporti — Qiymat: 220 mln dollar, shundan dori — 14 mln; Manba: gov.uz, 2026-yil mart
- Mamlakatda ishlab chiqarilgan farmatsevtika mahsuloti — Qiymat: 4,4 trln so'm, real hajmda +24,9%; Manba: Milliy statistika qo'mitasi, 2026-yil yanvar–avgust
Pul hisobida bozor yetakchilari xorijiy: KRKA, World Medicine va Farmak birga taxminan 9,9% ni egallaydi (IQVIA, Times of Central Asia, 2025). Bozor bo'linib ketgan, ya'ni o'rta kompaniya bitta monopolist bilan raqobat qilmaydi.
Kim nimani tartibga soladi
Ikki tashkilot asosiy. Sog'liqni saqlash vazirligi huzuridagi Farmatsevtika mahsulotlari xavfsizligi markazi dori va tibbiy buyumlarni ro'yxatdan o'tkazadi. U farmatsevtika faoliyatini litsenziyalaydi, referent narxlarni belgilaydi va farmakonazoratni yuritadi, ya'ni dori sotuvga chiqqandan keyin nojo'ya ta'sirlarni kuzatadi (IMDRF taqdimoti, 2026-yil mart). Farmatsevtika tarmog'ini rivojlantirish agentligi sanoat siyosati, qo'llab-quvvatlash jamg'armalari va Tashkent Pharma Park klasteri bilan shug'ullanadi.
Shuningdek o'qing Investorlar uchun imtiyozlar: erkin iqtisodiy zonalar, kichik sanoat zonalari va investitsiya shartnomasiRo'yxatdan o'tkazish: ishonchli regulyator tasdiqlagan dori uchun tan olish
2025-yil 19-avgustdagi PF-137-son farmon asosiy qoidalarni o'zgartirdi. 2025-yil 1-oktabrdan JSST ro'yxatidagi organ (WHO Listed Authority, WLA) ro'yxatdan o'tkazgan dori O'zbekistonda tan olish yo'li bilan ro'yxatdan o'tadi. WLA — Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti eng yuqori darajaga mos deb baholagan regulyator. JSST bahosida eng yuqori, 4-darajaga ega regulyatorlar ham shu yo'ldan foydalanadi.
Bu ro'yxatda kimlar bor? 2023-yil oktabrda birinchi bo'lib Shveytsariya, Koreya va Singapur regulyatorlari WLA maqomini oldi. 2024-yil mayda Yevropa komissiyasi, EMA va Yevropa Ittifoqi davlatlari regulyatorlari qo'shildi. 2025-yil avgustda Kanada, Yaponiya va Buyuk Britaniya regulyatorlari kirdi, jami 39 ta tashkilot (JSST). 2026-yil 10-sentabrdagi PF-191-son farmon PF-137 ning shu qismini o'zgartirdi, shuning uchun amaldagi tahririni lex.uz da tekshiring.
Dori faqat bu guruhga kirmaydigan regulyatorda ro'yxatdan o'tgan bo'lsa, to'liq tartibga tayyorlaning. Bu dosye ekspertizasi, og'iz orqali qabul qilinadigan generiklar uchun esa 2026-yil martdan joriy etiladigan bioekvivalentlik ma'lumotlari demakdir (PF-137, chora-tadbirlar rejasi). Bioekvivalentlik — generik organizmga original dori kabi ta'sir qilishini isbotlovchi sinov.
Farmonning boshqa o'zgarishlari:
- Guvohnoma besh yilga. Ro'yxatdan o'tish endi besh yil amal qiladi, ilgari muddatsiz guvohnoma olgan mahalliy zavodlar uchun ham.
- Shartnoma asosida ishlab chiqarish. 2026-yil 1-yanvardan litsenziyali zavod huquq egasining buyurtmasi bilan, jumladan texnologiya transferi orqali dori chiqara oladi. Guvohnoma ikki tomondan birining nomiga rasmiylashtiriladi (4-band).
- Tibbiy buyumlar 2026-yil 1-yanvardan to'rtta xavf sinfiga bo'linadi.
GMP va litsenziya
GMP (tegishli ishlab chiqarish amaliyoti) — dori qanday ishlab chiqarilishi bo'yicha sifat standarti. 2026-yil 1-yanvardan dorini ro'yxatdan o'tkazish va muddatini uzaytirish uchun milliy GMP sertifikati kerak (PF-137, 4-band). 2027-yil 1-yanvardan u har bir mahsulot turiga muvofiqlik sertifikati olish uchun ham talab qilinadi (5-band). Tan olish yo'li bilan ro'yxatdan o'tadigan va JSST prekvalifikatsiyasidan o'tgan dorilar ikkala talabdan ham ozod (6-band).
Dori chiqaradigan 58 ta mahalliy korxonaning hammasida milliy GMP sertifikati bor, hukumat ularni Yevropa GMP ga o'tkazmoqchi (gov.uz, 2026-yil mart). Farmatsevtika faoliyatining o'zi — ishlab chiqarish, ulgurji va dorixona savdosi — Markaz beradigan litsenziyani talab qiladi.
Narx va markirovka
Faqat retsept bilan beriladigan dorilar narxi tartibga solinadi. 2025-yil 1-apreldan ulgurji ustama bazaviy xarid narxining 15% i, chakana ustama 20% i bilan cheklangan, vositachilar nechta bo'lishidan qat'i nazar. Narx Markaz belgilaydigan referent narxdan oshmasligi kerak. Retseptsiz dorilar va tibbiy buyumlar narxi esa erkin (2025-yil 28-yanvardagi PF-13-son farmon, Buxgalter.uz sharhi). Valyutadagi referent narxlar kurs 3% ga o'zgargan bo'lsa har yili yanvar va iyulda, 5% ga o'zgarganda esa muddatidan oldin qayta ko'riladi.
Davlat dori xaridlari 2026-yilda ishga tushgan yagona elektron platforma — farma.xarid.uz ga o'tkazilmoqda, u takliflarni referent narx bilan avtomatik solishtirishi kerak (Farmatsevtika agentligi, Anhor.uz, 2026). Xorijiy hamkor bilan chegirmani kelishishdan oldin bu cheklovlarni hisobga oling.
Dorilar majburiy raqamli markirovkadan o'tadi. U 2022-yil 1-sentabrdan bosqichma-bosqich joriy etilgan, navbatdagi dori va tibbiy buyumlar guruhi 2027-yil 1-iyuldan qo'shiladi (Vazirlar Mahkamasining 2022-yildagi 149-son va 2026-yildagi 23-son qarorlari).

Imtiyozlar va farma zonalar
Asosiy imtiyozlar 2026-yil 5-martdagi PF-35-son farmonda:
- Uch soliqdan ozodlik. Yer solig'i — loyiha boshlangandan uch yil, foyda solig'i — ishga tushirilgandan uch yil, mol-mulk solig'i — yangi qurilgan obyektlar bo'yicha. Daromadning kamida 60% i farmatsevtika mahsuloti yoki dorivor o'simliklardan bo'lishi kerak. Loyihani 2040-yilgacha boshlash mumkin, erkin iqtisodiy zonada joylashish shart emas.
- Royalti solig'i 5%. O'zbekistonda doimiy muassasasi yo'q norezident ishlab chiqarish texnologiyasi uchun royalti va tovar belgisidan daromadga 2030-yil 1-yanvargacha 5% to'laydi. Ikki tomonlama soliq bitimidagi stavka past bo'lsa, o'sha qo'llanadi.
- Xarajatni qoplash. 2026-yil 1-iyundan jamg'arma Yevropa Ittifoqi yoki AQSh FDA GMP sertifikati xarajatining 50% ini qoplaydi, ko'pi bilan 50 000 dollar.
Joy baribir muhim — yer va infratuzilma sababli. Farma erkin iqtisodiy zonalari orasida «Parkent-Farm», «Zomin-Farm» va «Kosonsoy-Farm» bor (Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi qo'llanmasi, 2026-yil iyul). Asosiy klaster Tashkent Pharma Park da 746,6 mln dollarlik 18 ta loyiha bor (Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi). PF-35 uning yonidan yana 100 gektar ajratish bo'yicha taklif tayyorlashni topshirgan.
2026-yil martdagi yig'ilishda Bo'stonliq farma zonasidagi 14 gektar yer 2017-yildan beri bo'sh turgani, Jizzax va Samarqand farma zonalarida esa 2025-yilda birorta korxona ishga tushmagani aytildi (gov.uz). Shartnomadan oldin joyga borib, elektr va suvni tekshiring. Rejimlar solishtiruvi investorlar uchun imtiyozlar va erkin iqtisodiy zonalar maqolasida.
Bozorga kirishning uch yo'li
- Distribyutor — Qachon to'g'ri keladi: WLA ro'yxatidagi dori; talabni sinash; Birinchi yildagi ish: Ro'yxatdan o'tkazish, shartnoma, markirovka; Asosiy xavf: Dorixona va kasalxonalar bilan aloqa distribyutor qo'lida
- Shartnoma asosida ishlab chiqarish — Qachon to'g'ri keladi: Talab tasdiqlangan; mahalliy narx yoki davlat xaridi kerak; Birinchi yildagi ish: Hamkor GMP auditi, sifat kelishuvi, texnologiya transferi; Asosiy xavf: Dosyega egalik va sifat nazorati
- O'z zavodi — Qachon to'g'ri keladi: Katta portfel, 10 yildan ortiq reja; Birinchi yildagi ish: Yer, qurilish, litsenziya, milliy GMP; Asosiy xavf: Kapital yillarga bog'lanadi; kommunikatsiya va kadr
Distribyutor. Ko'pchilik shu yerdan boshlaydi. Xorijiy kompaniya litsenziyasi, sovuq zanjiri va kasalxona tenderlariga yo'li bor hamkorni qidiradi. U ro'yxatdan o'tganlik guvohnomasini o'z nomida saqlashni xohlaydi. Hamkor qanday tanlanishi O'zbekistonda distribyutor topish maqolasida.
Shartnoma asosida ishlab chiqarish. PF-137 litsenziyali o'zbek zavodiga xorijiy dorini chiqarishga ruxsat beradi, huquq esa egasida qoladi. Bu mahalliy tannarx va mahalliy tovarlar uchun ochiq kanallarni beradi. Xorijiy hamkor albatta o'z GMP auditini o'tkazadi, dosye kimniki ekanini va sifat kelishuvini yozma talab qiladi.
O'z zavodi. Bu yo'l keng portfeli va o'n yildan uzoq rejasi bor kompaniyaga to'g'ri keladi. Muddatni hujjatlar emas, yer, elektr-gaz-suvga ulanish va kadr belgilaydi. Umumiy tartib O'zbekistonda ishlab chiqarish ochish maqolasida.
Shartli misol
Toshkentdagi GMP sertifikatli zavod generik tabletkalar chiqaradi. Unga 12 ta yurak dorisi Yevropada ro'yxatdan o'tgan xorijiy kompaniya murojaat qiladi. Birinchi yili kompaniya dorilarni tan olish yo'li bilan ro'yxatdan o'tkazadi va Toshkent uchun noeksklyuziv distribyutor tanlaydi. Uchta dori yaxshi sotiladi. Ikkinchi yili zavod texnologiya transferi shartnomasini imzolab, shu uchta dorini xorijiy kompaniya huquqi asosida chiqaradi. Texnologiya uchun royaltiga 5% lik stavka xorijiy kompaniyaga to'lovlar bo'yicha soliqni kamaytiradi, agar ikki tomonlama soliq bitimi bundan ham past stavka bermasa.
Sizning korxonangiz bunday taklifga bugun tayyormi?

Xorijiy hamkor uchun nimasi o'z mamlakatidan farq qiladi
- Tez yo'l hamkorning o'z regulyatoriga bog'liq. Yevropa Ittifoqi, Buyuk Britaniya, Shveytsariya, Yaponiya, Kanada, Koreya yoki Singapur tasdig'i tan olish yo'lini ochadi. Faqat boshqa davlatda tasdiqlangan dori to'liq ekspertizadan o'tadi.
- Retseptli dori narxi cheklangan. Narx erkin bo'lgan bozorlardan farqli, ustama foizda belgilangan, referent narx esa yuqori chegara.
- Ro'yxatdan o'tish muddatli. Besh yil, keyin milliy GMP bilan uzaytirish, agar dori ozod qilinmagan bo'lsa.
- Har bir qadoq kuzatiladi. Sizning va hamkorning hisob tizimi markirovka kodlari, seriya va yaroqlilik muddatini yuritishi kerak; batafsil — dorixona uchun ERP: seriya, muddat va markirovka.
- Qoidalar farmon bilan tez o'zgaradi. PF-13, PF-137, PF-35 va PF-191 ikki yildan kamroq vaqtda chiqdi.
Qochish kerak bo'lgan xatolar
- Ro'yxatdan o'tganlik guvohnomasini kimning nomiga rasmiylashtirishni yozma kelishmaslik.
- Marjani 15% va 20% ustama chegarasisiz hisoblash.
- Shartnoma asosida ishlab chiqarishda GMP auditiga tayyor bo'lmaslik.
- Zonada yer olishdan oldin kommunikatsiyani joyida tekshirmaslik.
- Imtiyozni daromadning 60% sharti tekshirilmay turib hisobga olish.
Xulosa
O'zbekiston dori bozori yiliga taxminan 2 mlrd dollar, pul hisobida qariyb o'ndan to'qqizi import. Davlat ishonchli regulyatorlar tasdiqlagan dorilar uchun ro'yxatdan o'tishni tezlashtirdi, mahalliy ishlab chiqarishga soliq imtiyozi berdi va shartnoma asosida ishlab chiqarishni qonunlashtirdi. Buning evaziga ustamani cheklaydi, GMP talab qiladi va har bir qadoqni kuzatadi. Xorijiy kompaniya odatda ro'yxatdan o'tkazish va distribyutordan boshlaydi, talab tasdiqlangach mahalliy ishlab chiqarishni o'ylaydi. Mahalliy hamkor uchun eng yaxshi vaqt — shu ikki bosqich orasida.
Bu maqola umumiy ma'lumot, yuridik yoki soliq maslahati emas. O'zbekistonda qoidalar tez-tez o'zgaradi; o'z holatingizni litsenziyali yurist va soliq maslahatchisi bilan tekshiring.
Ko'p beriladigan savollar
O'zbekiston farmatsevtika bozori qancha?
IQVIA ma'lumotiga ko'ra, 2025-yil sentabrgacha bo'lgan 12 oyda bozor taxminan 2,14 mlrd dollar bo'lgan, pul hisobida 89% import dorilar ulushi (Times of Central Asia, 2025-yil noyabr). Hukumat bahosi dori va tibbiy buyumlar birga taxminan 2,5 mlrd dollar (gov.uz, 2026-yil mart).
Yevropada ro'yxatdan o'tgan dori O'zbekistonda tezroq ro'yxatdan o'tadimi?
Ha. 2025-yil 1-oktabrdan JSST ro'yxatidagi organlar (WHO Listed Authorities) yoki JSST bahosida 4-darajali regulyatorlar ro'yxatdan o'tkazgan dorilar tan olish yo'li bilan ro'yxatdan o'tadi (2025-yil 19-avgustdagi PF-137-son farmon). Yevropa komissiyasi, EMA va Yevropa Ittifoqi davlatlari regulyatorlari shu ro'yxatda. 2026-yil sentabrda farmondagi ro'yxatga o'zgartirish kiritilgan, shuning uchun aniq holatni Farmatsevtika mahsulotlari xavfsizligi markazida tekshiring.
Dorini ro'yxatdan o'tkazish uchun GMP sertifikati kerakmi?
2026-yil 1-yanvardan ro'yxatdan o'tkazish va muddatni uzaytirish uchun milliy GMP sertifikati kerak. Tan olish yo'li bilan ro'yxatdan o'tadigan va JSST prekvalifikatsiyasidan o'tgan dorilar bundan ozod (PF-137, 4 va 6-bandlar). Ro'yxatdan o'tganlik guvohnomasi endi besh yilga beriladi.
Mahalliy hamkor sifatida xorijiy farma kompaniyaga nima taklif qila olaman?
Litsenziya, sovuq zanjirli (harorat nazorat qilinadigan) ombor, dorixonalar va kasalxonalar bilan aloqa, davlat xaridlari tajribasi — xorijiy kompaniya aynan shularni qidiradi. Agar sizda GMP sertifikatli ishlab chiqarish bo'lsa, shartnoma asosida ishlab chiqarishni taklif qilish mumkin. Ro'yxatdan o'tganlik guvohnomasi kimning nomida bo'lishini oldindan yozma kelishib oling.
Xorijiy farma kompaniya bilan hamkorlikni rejalashtiryapsizmi?
Qisqa suhbatda distribyutor, shartnoma asosida ishlab chiqarish va o'z zavodi variantlarini solishtirish va qaysi ruxsatnomalar muddatni belgilashini ko'rib chiqish mumkin.