Taşkent'teki şirketiniz yılı kârla kapatıyor. Bankada para var. Ama şantiye şefi her ay "malzeme için biraz daha" istiyor. Sonra bir şantiye teslim ediliyor ve maliyetinin sözleşme bedelini aştığı ortaya çıkıyor. Hangi iş kazandırdı, hangisi diğerlerinin sırtından geçindi? Bunu kimse kesin olarak söyleyemiyor.
Tanıdık geldi mi? Özbekistan'a inşaat, taahhüt ve montaj, yazılım hizmetleri, iç mimari ya da ekipman devreye alma işiyle girdiyseniz muhtemelen bu tabloyu gördünüz. Yerel ekipler çoğu zaman giderleri proje bazında değil, şirket genelinde izlemeye alışkındır. Bu yazı, ERP'de proje muhasebesinin nasıl işlediğini anlatıyor. Giderleri her şantiyeye nasıl bağlayacağınızı, bütçeyi fiiliyle nasıl karşılaştıracağınızı, avansları ve devam eden işleri nasıl izleyeceğinizi ve ayı tek bir bağlantılı süreç olarak nasıl kapatacağınızı göreceksiniz.
Finans bloğunun genel yapısı ERP finans modülü rehberinde ele alınıyor. Bu yazı yalnızca proje boyutuna odaklanıyor.
Şirket kârdayken proje neden zarar edebilir?
Proje muhasebesi (Türkiye'de sık duyulan adıyla proje bazlı maliyet takibi), her şantiyeyi, siparişi veya sözleşmeyi küçük bir işletme gibi ele almak demektir. Her birinin kendi geliri, kendi gideri ve kendi kârı vardır. Şirket geneli rapor ise her şeyi tek bir torbaya atar.
Torbada ne olur? Kârlı bir şantiye zararlı olanı gizler. Yeni projenin avansı eski projenin açığını kapatır. Sonuçta yönetim, zararı hiç görmediği için kârsız işlere teklif vermeye devam eder.
Bu, ürün maliyetinden farklıdır. ERP'de maliyet hesabı aynı türden bir ürünün birim maliyetini hesaplar. Projelerde ise her iş tektir: kendi bütçesi, kendi takvimi, kendi müşterisi vardır. Bu yüzden soru değişir: "Bu sözleşme şirkete gerçekte ne bıraktı?"
Her giderin bir adresi olmalı: proje kartı ve gider kalemleri
Proje muhasebesi tek bir basit kuralla başlar: proje kodu olmayan gider olmaz. ERP'de her projenin bir kartı açılır. Kartta sözleşme bedeli, tarihler, sorumlu yönetici ve bütçe yer alır.
Ayrıca okuyun Kur Oynadı, Fiyatlar Üç Yerde Üç Farklı: ERP'de Fiyat Listesi YönetimiBütçe (yerel uygulamada smeta olarak geçer, Türkiye'deki keşif özetine benzer) işin yapılması için planlanan giderleri listeler ve gider kalemlerine bölünür. Bir montaj veya inşaat firması için tipik bir yapı şöyledir:
- Malzeme: depodan çıkan ya da doğrudan şantiyeye teslim edilen.
- İşçilik ve saatler: işçilerin, mühendislerin ve proje yöneticisinin zamanı.
- Taşeron: başka bir firmaya verilen işler.
- Nakliye ve ekipman: sevkiyat, vinç, yakıt, kiralama.
- Diğer doğrudan giderler: izinler, testler, şantiye harcamaları.
Her belge (giriş, çıkış, ödeme, hakediş tutanağı) oluşturulduğu anda bir proje ve bir gider kalemiyle etiketlenir. Sistem bu alanı zorunlu yaptığında "sonra dağıtırız" denen giderler ortadan kalkar.
En zor kısım zamandır. Bir işçi aynı hafta iki şantiyede çalışabilir. Maaşı doğru yüklemek için puantaj ya da günlük saat kaydı gerekir. Burada İK ve bordro modülü devreye girer: saatler bir kez girilir, hem bordroya hem proje maliyetine akar. Bir yazılım ajansında saatler, maliyetin neredeyse tamamıdır.

Bütçe ve fiili: sapmayı ay sonunda değil, zamanında görün
Giderler projeye düştükten sonra ERP her kalem için iki sütun gösterir: plan ve fiili. Ama bu yetmez. Yöneticinin asıl cevabını aradığı soru şudur: "Bu proje sonunda bize kaça mal olacak?"
İki formül işi görür:
- Tamamlanma maliyeti tahmini = bugüne kadarki fiili maliyet + kalan iş için güncellenmiş maliyet tahmini.
- Tahmini marj = sözleşme bedeli − tamamlanma maliyeti tahmini.
Proje yöneticisi "kalan iş maliyetini" her ay yeniler. Elle girilen tek rakam budur ve en değerlisidir: bütçe aşımını teslimden aylar önce gösterir.
Peki nasıl tahmin edilir? "Bütçe eksi fiili" olarak değil. Kalan işi güncel fiyatlarla yeniden fiyatlayın: kaç metre boru, kaç adam-gün işçilik, hangi taşeron işleri kaldı? Bütçeden çıkarılarak bulunan kalan tutar her zaman plana oturur ve sorunu gizler.
- Malzeme — Bütçe: 380; Bugüne kadar fiili: 330; Kalan iş maliyeti: 90; Tahmin: 420
- İşçilik — Bütçe: 150; Bugüne kadar fiili: 110; Kalan iş maliyeti: 50; Tahmin: 160
- Taşeron — Bütçe: 80; Bugüne kadar fiili: 40; Kalan iş maliyeti: 40; Tahmin: 80
- Nakliye — Bütçe: 30; Bugüne kadar fiili: 26; Kalan iş maliyeti: 10; Tahmin: 36
- Toplam — Bütçe: 640; Bugüne kadar fiili: 506; Kalan iş maliyeti: 190; Tahmin: 696
Varsayımsal örnek, milyon UZS (Özbek somu). 800 milyon somluk bir sözleşmede planlanan marj 160 milyondu. Tahmin bunu 104 milyona düşürüyor. Sapmanın büyük kısmı malzemede, yani bakılması gereken yer orası.
Avans, hakediş ve devam eden işler
Projelerde para ile iş aynı hızda ilerlemez. Özbekistan'da müşteriler genellikle önce avans, sonra aşama aşama ödeme yapar. İş ise kendi temposunda yürür. Bu yüzden ERP her proje için üç ayrı rakam göstermelidir.
Tahsil edilen tutar: avanslar ve aşama ödemeleri. Onaylanan iş: müşterinin imzalı hakediş tutanağıyla (yerelde akt denir) kabul ettiği kısım. Devam eden işler (DEİ): yapılmış ama henüz onaylanmamış iş için katlanılan giderler.
Avans gelir değildir. Henüz yapılmamış iş için peşin ödenmiş paradır. Avansları kâr olarak kaydeden şirket, sonunda "para bitti ama iş duruyor" noktasına gelir.
DEİ de önemli bir sinyaldir. Büyüdükçe şirket, müşterisini kendi parasıyla finanse ediyor demektir. Örneğin işin %70'i bitmiş, ama tutanaklar yalnızca %50'sini kapsıyor. Faturalama takvimi işin gerisinde kalıyor.
UFRS 15'e (IFRS 15) göre, standardın kriterleri karşılandığında bu tür sözleşmelerde hasılat, tamamlanma derecesi ölçülerek zamana yayılı şekilde kaydedilir. Tamamlanma derecesini ölçmenin bir yolu, fiili maliyetin toplam beklenen maliyete oranıdır. Bu yaklaşım yönetim muhasebesinde de iyi çalışır. Ancak Özbekistan'daki yasal ve vergisel raporlamanızda hangi kuralın geçerli olduğunu yerel muhasebecinizle teyit edin.

Varsayımsal örnek: bir montaj firmasının üç şantiyesi
Varsayımsal örnek. Taşkent'te havalandırma ve klima montajı yapan bir firma. Aynı anda üç şantiye açık: bir iş merkezi, bir okul ve bir restoran. Malzemeler tek bir merkez depoda duruyor.
Depocu boruları ve kanalları şantiye belirtmeden "montaj için" diye çıkarıyor. Şantiye şefleri artan malzemeyi belgesiz olarak bir şantiyeden diğerine taşıyor. İşçi maaşları üç şantiyeye eşit bölünüyor.
Yıl sonunda restoran en kârlı şantiye gibi görünüyor, çünkü üzerinde en az gider var. Gerçekte malzemesinin bir kısmı iş merkezine yazılmış. Yönetim ise yanlış bir rakama dayanarak restoran tipi işlerde fiyat indirmeyi planlıyor.
Sistemde disiplin neyi değiştirir? Her çıkış belgesinde şantiye zorunlu olur. Malzemenin şantiyeler arası taşınması ayrı bir belge gerektirir. İşçiler her gün telefondan hangi şantiyede olduklarını işaretler. Bir iki ay içinde her şantiyenin gerçek marjı görünür ve fiyatlama veriye dayanır.
Bu sürecin inşaata özgü tarafı inşaat şirketleri için ERP yazısında ayrıntılı olarak anlatılıyor.
Ay sonu kapanışı: 6 adımlık kontrol listesi
Proje muhasebesi, ayda bir kapatıldığında güvenilir hale gelir. Şu düzen, proje bazlı çalışan çoğu firmada işe yarar:
- Proje kodu olmayan belgeleri bulun. Her biri sahibine geri gider ve doğru şantiyeye yüklenir.
- Saatleri kapatın. Tüm puantajlar onaylanır, bordro projelere dağıtılır.
- Taşeron hakedişlerini girin. Faturası gelmemiş olsa bile tamamlanan işleri dahil edin.
- Şantiyedeki malzemeyi kontrol edin. Şantiyeye çıkmış ama henüz kullanılmamış malzeme gider değil, stoktur.
- Kalan iş maliyetini güncelleyin. Proje yöneticisi her şantiyenin tahminini yeniler ve sapmaları açıklar.
- Tutanakları müşteriyle mutabık kılın. Yapılmış ama henüz onaylanmamış iş DEİ olarak görünür.
Bunun ardından yönetim raporunda her proje tek satırda görünür: sözleşme bedeli, fiili maliyet, tahmin, marj, tahsil edilen tutar ve DEİ.
Kurulumda sık yapılan hatalar
- Bütçe Excel'de, fiili ERP'de. İkisi hiç buluşmaz. Bütçe proje kartına yüklenmelidir.
- Genel gideri göz kararı dağıtmak. Kira ve idari giderleri ya hiç dağıtmayın ya da sabit tek bir kurala göre bölün.
- Geç gelen evrak. Şantiye şefi fişleri ay sonunda deste halinde teslim eder, fiili rakamlar hep geriden gelir.
- Yalnızca kapanmış projelere bakmak. Marj teslimden sonra değil, iş sürerken yönetilir.
Proje verisi biriktikçe bir sonraki adım, hangi iş türlerinin ve hangi müşterilerin genel olarak daha kârlı olduğunu görmektir. Burada ürün ve hizmet kârlılığı analizi yaklaşımı işinize yarar.
Özetle
Şirketin genel kârı, her projenin kârlı olduğu anlamına gelmez. Proje muhasebesi her şantiyeyi kendi başına gösterir: ne kadar para girdi, ne kadar harcandı ve sonunda ne kalacak.
Üç alışkanlık yeterlidir. Birincisi, proje kodu olmayan gider olmaz. İkincisi, bütçe, fiili ve kalan iş maliyeti her ay karşılaştırılır. Üçüncüsü, avans asla gelir sayılmaz ve devam eden işler ayrıca izlenir. Bunlar yerine oturduğunda fiyatı veriye göre verirsiniz ve zararlı şantiyeyi teslimden çok önce görürsünüz.
Sık sorulan sorular
Küçük bir yüklenici firmanın da proje muhasebesine ihtiyacı var mı?
Aynı anda iki üç şantiye ya da sipariş yürüyorsa evet. Giderler tam da bu noktada birbirine karışır ve hangi işin kazandırdığını, hangisinin kaybettirdiğini kimse söyleyemez. Başlamak için karmaşık bir sistem gerekmez: her giderde bir proje kodu ve ayda bir bütçeyle karşılaştırma yeterlidir.
Ofis kirası ve idari personel maaşları projelere dağıtılmalı mı?
İki yol vardır. Bu giderleri projelere hiç dağıtmadan şirket düzeyinde genel gider olarak bırakabilirsiniz. Ya da ay sonunda işçilik saatine veya ciro payına göre dağıtabilirsiniz. Önemli olan tek bir yöntem seçmek ve bunu tüm projelere aynı şekilde uygulamaktır.
Müşteriden alınan avans gelir sayılabilir mi?
Hayır. Avans, henüz yapılmamış iş için müşterinin peşin ödediği paradır. Yönetim muhasebesinde borç olarak durur; iş yapıldıkça ve hakediş tutanakları imzalandıkça gelire dönüşür. Özbekistan'daki yasal ve vergisel kayıt yöntemini mutlaka yerel muhasebecinizle teyit edin.
Bütçe sapması hangi seviyede bizi endişelendirmeli?
Herkes için geçerli bir eşik yoktur, ancak birçok firma kendi kuralını koyar. Örneğin bir gider kalemi %5'ten fazla saparsa proje yöneticisi nedenini yazılı açıklar. Daha önemlisi, sapmayı ay sonunda değil, giderin ortaya çıktığı hafta görmektir.
Her projenin gerçek marjını görmek ister misiniz?
Giderlerin bugün nasıl kaydedildiğine, bütçenin nerede tutulduğuna ve ayın nasıl kapatıldığına birlikte bakalım; proje muhasebesine hangi adımdan başlamanın en faydalı olacağını sakin bir şekilde konuşalım.