Yil oxiri. Bank hisobida pul bor, umumiy hisobot foyda ko'rsatyapti. Lekin prorab har oy «materialga yana kerak» deb so'raydi. Bitta obyekt topshirilgach esa ma'lum bo'ladi: unga sarflangan pul shartnoma summasidan oshib ketgan. Qaysi obyekt foyda keltirdi, qaysi biri boshqalarning hisobidan yashadi — hech kim aniq ayta olmaydi.
Sizning kompaniyangizda ham shunday bo'lganmi? Qurilish, montaj, IT-agentlik, dizayn-loyiha yoki uskuna o'rnatish bilan shug'ullansangiz, bu vaziyat tanish bo'lishi kerak. Bu maqolada ERP'da loyiha bo'yicha hisob qanday quriladi, ko'rib chiqamiz. Xarajatni obyektga to'g'ri bog'lash, smeta va faktni solishtirish, avans va tugallanmagan ishni ko'rish, oyni yopish tartibi — hammasi bir-biriga bog'langan holda.
Moliya bloki umuman qanday tuzilishi ERP'dagi moliya moduli haqidagi asosiy qo'llanmada yozilgan. Bu yerda faqat loyiha kesimi haqida gap boradi.
Nega kompaniya foydada, loyiha esa zararda bo'lishi mumkin
Loyiha bo'yicha hisob (inglizcha project accounting) — har bir obyekt, buyurtma yoki shartnomani alohida «kichik biznes» sifatida ko'rish. Uning o'z daromadi, o'z xarajati va o'z foydasi bor. Umumiy hisobot esa hammasini bitta qozonga soladi.
Qozonda nima bo'ladi? Foydali obyekt zararli obyektni yashiradi. Yangi loyihaning avansi eski loyihaning teshigini yopadi. Natijada egasi zararli ishga yana narx beradi — chunki uning zararli ekanini ko'rmaydi.
Bu mahsulot tannarxidan farq qiladi. ERP'da tannarx hisobi bir xil mahsulotning bir donasi qanchaga tushishini hisoblaydi. Loyihada esa har ish noyob: o'z smetasi, o'z muddati, o'z mijozi bor. Shuning uchun savol boshqacha: «shu shartnoma kompaniyaga qancha qoldirdi?»
Har xarajatga «manzil»: loyiha kartochkasi va xarajat moddalari
Loyiha hisobi bitta oddiy qoidadan boshlanadi: loyiha kodisiz xarajat yo'q. ERP'da har bir loyiha uchun kartochka ochiladi. Unda shartnoma summasi, muddat, mas'ul rahbar va smeta turadi.
Shuningdek o'qing Kurs o'zgardi, narx esa uch joyda uch xil: ERP'da prays-listlarni qanday boshqarish kerakSmeta (loyiha byudjeti) — ishni bajarish uchun rejalashtirilgan xarajatlar ro'yxati. U moddalarga bo'linadi. Montaj yoki qurilish kompaniyasi uchun odatiy to'plam:
- Material — ombordan chiqqan yoki to'g'ridan-to'g'ri obyektga keltirilgan.
- Ish haqi va soatlar — ishchilar, muhandislar, loyiha rahbari vaqti.
- Subpudrat — boshqa kompaniyaga berilgan ish qismi.
- Transport va texnika — yuk tashish, kran, yoqilg'i, ijara.
- Boshqa to'g'ridan-to'g'ri xarajatlar — ruxsatnomalar, sinovlar, obyektdagi maishiy xarajatlar.
Har bir hujjat — kirim, chiqim, to'lov, akt — yaratilayotganda loyiha va modda tanlanadi. Tizim bu maydonni majburiy qilsa, «keyin taqsimlaymiz» degan xarajat yo'qoladi.
Eng qiyin joy — vaqt. Ishchi bir haftada ikki obyektda ishlashi mumkin. Ish haqini loyihaga to'g'ri yozish uchun tabel yoki kunlik soat qaydi kerak. Bu ERP'dagi kadrlar va ish haqi moduli bilan bog'lanadi: soat bir marta kiritiladi va ham maoshga, ham loyiha xarajatiga tushadi. IT-agentlikda esa soat — deyarli butun xarajat.

Smeta va fakt: farqni oy oxirida emas, vaqtida ko'rish
Xarajatlar loyihaga yozila boshlagach, ERP har modda bo'yicha ikki ustunni yonma-yon ko'rsatadi: reja va fakt. Lekin bu yetarli emas. Rahbarga bitta muhim savolga javob kerak: «Loyiha oxirida qancha xarajat bo'ladi?»
Buning uchun ikki formula ishlatiladi:
- Yakuniy xarajat prognozi = hozirgacha fakt xarajat + qolgan ishni bajarish uchun yangilangan baho.
- Prognoz marja = shartnoma summasi − yakuniy xarajat prognozi.
«Qolgan ishga baho»ni loyiha rahbari har oy yangilaydi. Bu qo'lda kiritiladigan yagona raqam, lekin eng qimmatli raqam ham shu: u smetadan chiqib ketishni obyekt topshirilishidan oylar oldin ko'rsatadi.
Uni qanday hisoblash kerak? «Smeta minus fakt» deb emas. Qolgan hajm bugungi narxlarda qayta sanaladi: hali necha metr quvur, necha kishi-kun ish va qaysi subpudrat qoldi. Smetadan ayirib topilgan «qoldiq» har doim rejaga to'g'ri chiqadi — va muammoni yashiradi.
- Material — Smeta: 380; Fakt (bugungacha): 330; Qolganiga baho: 90; Prognoz: 420
- Ish haqi — Smeta: 150; Fakt (bugungacha): 110; Qolganiga baho: 50; Prognoz: 160
- Subpudrat — Smeta: 80; Fakt (bugungacha): 40; Qolganiga baho: 40; Prognoz: 80
- Transport — Smeta: 30; Fakt (bugungacha): 26; Qolganiga baho: 10; Prognoz: 36
- Jami — Smeta: 640; Fakt (bugungacha): 506; Qolganiga baho: 190; Prognoz: 696
Shartli misol, mln so'm. Shartnoma 800 mln so'm bo'lsa, rejadagi marja 160 mln edi. Prognoz bo'yicha u 104 mln ga tushadi. Farqning katta qismi materialda — demak, aynan shu yerda sabab qidiriladi.
Avans, bosqichli to'lov va tugallanmagan ish
Loyihada pul va ish bir vaqtda harakat qilmaydi. Mijoz avans to'laydi, keyin bosqichlar bo'yicha to'laydi. Ish esa o'z tezligida bajariladi. Shuning uchun ERP'da loyiha bo'yicha uchta raqam alohida ko'rinishi kerak.
Olingan pul — avans va bosqichli to'lovlar. Topshirilgan ish — mijoz akt bilan qabul qilgan qism. Tugallanmagan ish (WIP, inglizcha work in progress) — xarajat qilingan, lekin hali akt bilan topshirilmagan ish.
Avans — daromad emas. Bu mijoz oldindan bergan pul, uning evaziga ish hali bajarilishi kerak. Avansni foyda deb ko'rgan kompaniya keyin «pul tugadi, ish esa qoldi» vaziyatiga tushadi.
Tugallanmagan ish ham muhim signal. U katta bo'lsa, kompaniya o'z pulidan mijozni kreditlayapti. Masalan, ishning 70% bajarilgan, lekin aktlar faqat 50% ga imzolangan. Demak, bosqichli to'lov jadvali ishdan orqada qolyapti.
Xalqaro moliyaviy hisobot standarti IFRS 15 ga ko'ra, standartdagi shartlar bajarilsa, bunday shartnomalar bo'yicha daromad «vaqt davomida» — bajarilish darajasini o'lchab — tan olinadi. Bajarilish darajasini, masalan, fakt xarajatni jami kutilgan xarajatga bo'lib o'lchash mumkin. Bu usul boshqaruv hisobida ham qulay. Lekin buxgalteriya va soliq hisobotida qaysi qoida qo'llanishini albatta buxgalteringiz bilan tekshiring.

Shartli misol: montaj kompaniyasidagi uch obyekt
Shartli misol. Toshkentdagi ventilyatsiya va konditsioner montaji bilan shug'ullanadigan kompaniya. Bir vaqtda uchta obyekt ochiq: biznes-markaz, maktab va restoran. Materiallar bitta markaziy omborda turadi.
Omborchi quvur va havo o'tkazgichlarni «montajga» deb chiqaradi — qaysi obyektga ekanini yozmaydi. Prorablar bir obyektda ortib qolgan materialni boshqasiga hujjatsiz olib o'tadi. Ishchilar maoshi esa uch obyektga teng bo'linadi.
Yil oxirida restoran obyekti eng foydali ko'rinadi, chunki unga kam xarajat yozilgan. Haqiqatda esa uning materialining bir qismi biznes-markaz hisobiga yozilgan edi. Egasi restoran tipidagi ishlarga narxni pasaytirishni rejalashtiradi — xato raqamga tayangan holda.
Tizimda tartib qanday o'zgartiradi? Har chiqim hujjatida obyekt majburiy bo'ladi. Obyektlar orasida material ko'chirish — alohida hujjat bilan. Ishchilar kunlik qaysi obyektda ishlaganini telefondan belgilaydi. Bir-ikki oydan keyin har obyektning haqiqiy marjasi ko'rinadi va narx siyosati raqamga tayanadi.
Shunga o'xshash jarayonning qurilishga xos tomonlari qurilish kompaniyasi uchun ERP haqidagi maqolada batafsil yozilgan.
Oyni yopish: 6 qadamlik tekshiruv ro'yxati
Loyiha hisobi oyda bir marta «yopilganda» ishonchli bo'ladi. Quyidagi tartib ko'pchilik loyiha kompaniyalarida ishlaydi:
- Loyiha kodisiz hujjatlarni toping. Kodsiz qolgan har bir xarajat egasiga qaytariladi va to'g'ri obyektga yoziladi.
- Soatlarni yoping. Barcha tabellar tasdiqlangan, ish haqi loyihalarga taqsimlangan bo'lsin.
- Subpudratchi aktlarini kiriting. Bajarilgan, lekin hali hisob-faktura kelmagan ishlar ham hisoblanadi.
- Obyektdagi qoldiqni tekshiring. Obyektga chiqarilgan, lekin ishlatilmagan material xarajat emas, qoldiq sifatida qoladi.
- «Qolgan ishga baho»ni yangilang. Loyiha rahbari har obyekt bo'yicha prognozni yangilaydi va farqni izohlaydi.
- Mijozga aktlarni solishtiring. Bajarilgan, lekin akt qilinmagan ish summasi tugallanmagan ish sifatida ko'rinadi.
Shundan keyin rahbar hisobotida har loyiha uchun bitta qator turadi: shartnoma, fakt xarajat, prognoz, marja, olingan pul va tugallanmagan ish.
Joriy etishda tez-tez uchraydigan xatolar
- Smeta Excel'da, fakt ERP'da. Ular hech qachon bir joyda uchrashmaydi. Smeta loyiha kartochkasiga yuklanishi kerak.
- Umumiy xarajatlarni loyihaga «sezgi» bilan bo'lish. Ofis ijarasi va boshqaruv xarajatini yo umuman bo'lmang, yo bitta qoida bo'yicha bo'ling.
- Kechikkan hujjatlar. Prorab cheklarni oy oxirida bir dasta qilib topshiradi. Fakt shu sabab doim orqada qoladi.
- Faqat yopilgan loyihaga qarash. Marja topshirilgandan keyin emas, ish davomida boshqariladi.
Loyihalar yig'ilgandan keyin keyingi qadam — qaysi turdagi ishlar va mijozlar umuman foydaliroq ekanini ko'rish. Buning uchun mahsulot va xizmatlar rentabelligi tahlili yondashuvi qo'l keladi.
Xulosa
Umumiy foyda har bir loyiha foydali ekanini anglatmaydi. Loyiha bo'yicha hisob har obyektni alohida ko'rsatadi: qancha pul olindi, qancha sarflandi, qancha qoladi.
Uchta odat bunga yetarli. Birinchisi — loyiha kodisiz xarajat yo'q. Ikkinchisi — har oy smeta, fakt va «qolganiga baho»ni solishtirish. Uchinchisi — avansni daromad deb hisoblamaslik va tugallanmagan ishni alohida kuzatish. Shu uchtasi joyida bo'lsa, siz narxni raqamga qarab qo'yasiz va zararli obyektni topshirishdan ancha oldin ko'rasiz.
Ko'p beriladigan savollar
Loyiha bo'yicha hisob kichik kompaniyaga ham kerakmi?
Bir vaqtda 2–3 ta obyekt yoki buyurtma ochiq bo'lsa, ha. Aynan shunda xarajatlar aralashib ketadi va qaysi ish foyda, qaysi biri zarar keltirganini bilib bo'lmaydi. Boshlash uchun murakkab tizim shart emas: har xarajatda loyiha kodi va oyda bir marta smeta bilan solishtirish yetadi.
Ofis ijarasi va buxgalter maoshi loyihalarga bo'linadimi?
Ikki usul bor. Ularni loyihaga umuman bo'lmasdan, kompaniya darajasidagi umumiy xarajat sifatida qoldirish mumkin. Yoki oy oxirida ishchi soatlari yoki tushum ulushi bo'yicha taqsimlash mumkin. Muhimi — usulni bir marta tanlab, barcha loyihalarga bir xil qo'llash.
Avans olingan pulni daromad deb hisoblasa bo'ladimi?
Yo'q. Avans — mijoz oldindan to'lagan pul, ish hali bajarilmagan. Boshqaruv hisobida u majburiyat sifatida turadi va ish bajarilib, akt imzolangani sari daromadga o'tadi. Buxgalteriya va soliq hisobidagi aniq tartibni buxgalteringiz bilan tekshiring.
Smeta va fakt orasidagi farq qancha bo'lsa xavotir olish kerak?
Universal chegara yo'q, lekin ko'pchilik kompaniyalar o'zi uchun qoida belgilaydi. Masalan, moddadagi farq 5% dan oshsa, loyiha rahbari sababini yozma tushuntiradi. Asosiysi — farqni oy oxirida emas, xarajat paydo bo'lgan haftada ko'rish.
Loyihalaringiz bo'yicha aniq marjani ko'rmoqchimisiz?
Hozir xarajatlar qanday yoziladi, smeta qayerda saqlanadi va oy qanday yopiladi — shuni birga ko'rib chiqib, loyiha hisobini qaysi qadamdan boshlash foydali ekanini xotirjam aytib beramiz.