Йил охири. Банк ҳисобида пул бор, умумий ҳисобот фойда кўрсатяпти. Лекин прораб ҳар ой «материалга яна керак» деб сўрайди. Битта обект топширилгач эса маълум бўлади: унга сарфланган пул шартнома суммасидан ошиб кетган. Қайси обект фойда келтирди, қайси бири бошқаларнинг ҳисобидан яшади — ҳеч ким аниқ айта олмайди.
Сизнинг компаниянгизда ҳам шундай бўлганми? Қурилиш, монтаж, IT-агентлик, дизайн-лойиҳа ёки ускуна ўрнатиш билан шуғуллансангиз, бу вазият таниш бўлиши керак. Бу мақолада ERP'да лойиҳа бўйича ҳисоб қандай қурилади, кўриб чиқамиз. Харажатни обектга тўғри боғлаш, смета ва фактни солиштириш, аванс ва тугалланмаган ишни кўриш, ойни ёпиш тартиби — ҳаммаси бир-бирига боғланган ҳолда.
Молия блоки умуман қандай тузилиши ERP'даги молия модули ҳақидаги асосий қўлланмада ёзилган. Бу ерда фақат лойиҳа кесими ҳақида гап боради.
Нега компания фойдада, лойиҳа эса зарарда бўлиши мумкин
Лойиҳа бўйича ҳисоб (инглизча project accounting) — ҳар бир обект, буюртма ёки шартномани алоҳида «кичик бизнес» сифатида кўриш. Унинг ўз даромади, ўз харажати ва ўз фойдаси бор. Умумий ҳисобот эса ҳаммасини битта қозонга солади.
Қозонда нима бўлади? Фойдали обект зарарли обектни яширади. Янги лойиҳанинг аванси эски лойиҳанинг тешигини ёпади. Натижада эгаси зарарли ишга яна нарх беради — чунки унинг зарарли эканини кўрмайди.
Бу маҳсулот таннархидан фарқ қилади. ERP'да таннарх ҳисоби бир хил маҳсулотнинг бир донаси қанчага тушишини ҳисоблайди. Лойиҳада эса ҳар иш ноёб: ўз сметаси, ўз муддати, ўз мижози бор. Шунинг учун савол бошқача: «шу шартнома компанияга қанча қолдирди?»
Ҳар харажатга «манзил»: лойиҳа карточкаси ва харажат моддалари
Лойиҳа ҳисоби битта оддий қоидадан бошланади: лойиҳа кодисиз харажат йўқ. ERP'да ҳар бир лойиҳа учун карточка очилади. Унда шартнома суммаси, муддат, масъул раҳбар ва смета туради.
Шунингдек ўқинг Курс ўзгарди, нарх эса уч жойда уч хил: ERP'да прайс-листларни қандай бошқариш керакСмета (лойиҳа бюджети) — ишни бажариш учун режалаштирилган харажатлар рўйхати. У моддаларга бўлинади. Монтаж ёки қурилиш компанияси учун одатий тўплам:
- Материал — омбордан чиққан ёки тўғридан-тўғри обектга келтирилган.
- Иш ҳақи ва соатлар — ишчилар, муҳандислар, лойиҳа раҳбари вақти.
- Субпудрат — бошқа компанияга берилган иш қисми.
- Транспорт ва техника — юк ташиш, кран, ёқилғи, ижара.
- Бошқа тўғридан-тўғри харажатлар — рухсатномалар, синовлар, обектдаги маиший харажатлар.
Ҳар бир ҳужжат — кирим, чиқим, тўлов, акт — яратилаётганда лойиҳа ва модда танланади. Тизим бу майдонни мажбурий қилса, «кейин тақсимлаймиз» деган харажат йўқолади.
Энг қийин жой — вақт. Ишчи бир ҳафтада икки обектда ишлаши мумкин. Иш ҳақини лойиҳага тўғри ёзиш учун табел ёки кунлик соат қайди керак. Бу ERP'даги кадрлар ва иш ҳақи модули билан боғланади: соат бир марта киритилади ва ҳам маошга, ҳам лойиҳа харажатига тушади. IT-агентликда эса соат — деярли бутун харажат.

Смета ва факт: фарқни ой охирида эмас, вақтида кўриш
Харажатлар лойиҳага ёзила бошлагач, ERP ҳар модда бўйича икки устунни ёнма-ён кўрсатади: режа ва факт. Лекин бу етарли эмас. Раҳбарга битта муҳим саволга жавоб керак: «Лойиҳа охирида қанча харажат бўлади?»
Бунинг учун икки формула ишлатилади:
- Якуний харажат прогнози = ҳозиргача факт харажат + қолган ишни бажариш учун янгиланган баҳо.
- Прогноз маржа = шартнома суммаси − якуний харажат прогнози.
«Қолган ишга баҳо»ни лойиҳа раҳбари ҳар ой янгилайди. Бу қўлда киритиладиган ягона рақам, лекин энг қимматли рақам ҳам шу: у сметадан чиқиб кетишни обект топширилишидан ойлар олдин кўрсатади.
Уни қандай ҳисоблаш керак? «Смета минус факт» деб эмас. Қолган ҳажм бугунги нархларда қайта саналади: ҳали неча метр қувур, неча киши-кун иш ва қайси субпудрат қолди. Сметадан айириб топилган «қолдиқ» ҳар доим режага тўғри чиқади — ва муаммони яширади.
- Материал — Смета: 380; Факт (бугунгача): 330; Қолганига баҳо: 90; Прогноз: 420
- Иш ҳақи — Смета: 150; Факт (бугунгача): 110; Қолганига баҳо: 50; Прогноз: 160
- Субпудрат — Смета: 80; Факт (бугунгача): 40; Қолганига баҳо: 40; Прогноз: 80
- Транспорт — Смета: 30; Факт (бугунгача): 26; Қолганига баҳо: 10; Прогноз: 36
- Жами — Смета: 640; Факт (бугунгача): 506; Қолганига баҳо: 190; Прогноз: 696
Шартли мисол, млн сўм. Шартнома 800 млн сўм бўлса, режадаги маржа 160 млн эди. Прогноз бўйича у 104 млн га тушади. Фарқнинг катта қисми материалда — демак, айнан шу ерда сабаб қидирилади.
Аванс, босқичли тўлов ва тугалланмаган иш
Лойиҳада пул ва иш бир вақтда ҳаракат қилмайди. Мижоз аванс тўлайди, кейин босқичлар бўйича тўлайди. Иш эса ўз тезлигида бажарилади. Шунинг учун ERP'да лойиҳа бўйича учта рақам алоҳида кўриниши керак.
Олинган пул — аванс ва босқичли тўловлар. Топширилган иш — мижоз акт билан қабул қилган қисм. Тугалланмаган иш (WIP, инглизча work ин прогресс) — харажат қилинган, лекин ҳали акт билан топширилмаган иш.
Аванс — даромад эмас. Бу мижоз олдиндан берган пул, унинг эвазига иш ҳали бажарилиши керак. Авансни фойда деб кўрган компания кейин «пул тугади, иш эса қолди» вазиятига тушади.
Тугалланмаган иш ҳам муҳим сигнал. У катта бўлса, компания ўз пулидан мижозни кредитлаяпти. Масалан, ишнинг 70% бажарилган, лекин актлар фақат 50% га имзоланган. Демак, босқичли тўлов жадвали ишдан орқада қоляпти.
Халқаро молиявий ҳисобот стандарти ИФРС 15 га кўра, стандартдаги шартлар бажарилса, бундай шартномалар бўйича даромад «вақт давомида» — бажарилиш даражасини ўлчаб — тан олинади. Бажарилиш даражасини, масалан, факт харажатни жами кутилган харажатга бўлиб ўлчаш мумкин. Бу усул бошқарув ҳисобида ҳам қулай. Лекин бухгалтерия ва солиқ ҳисоботида қайси қоида қўлланишини албатта бухгалтерингиз билан текширинг.

Шартли мисол: монтаж компаниясидаги уч обект
Шартли мисол. Тошкентдаги вентилятсия ва кондитсионер монтажи билан шуғулланадиган компания. Бир вақтда учта обект очиқ: бизнес-марказ, мактаб ва ресторан. Материаллар битта марказий омборда туради.
Омборчи қувур ва ҳаво ўтказгичларни «монтажга» деб чиқаради — қайси обектга эканини ёзмайди. Прораблар бир обектда ортиб қолган материални бошқасига ҳужжатсиз олиб ўтади. Ишчилар маоши эса уч обектга тенг бўлинади.
Йил охирида ресторан обекти энг фойдали кўринади, чунки унга кам харажат ёзилган. Ҳақиқатда эса унинг материалининг бир қисми бизнес-марказ ҳисобига ёзилган эди. Эгаси ресторан типидаги ишларга нархни пасайтиришни режалаштиради — хато рақамга таянган ҳолда.
Тизимда тартиб қандай ўзгартиради? Ҳар чиқим ҳужжатида обект мажбурий бўлади. Обектлар орасида материал кўчириш — алоҳида ҳужжат билан. Ишчилар кунлик қайси обектда ишлаганини телефондан белгилайди. Бир-икки ойдан кейин ҳар обектнинг ҳақиқий маржаси кўринади ва нарх сиёсати рақамга таянади.
Шунга ўхшаш жараённинг қурилишга хос томонлари қурилиш компанияси учун ERP ҳақидаги мақолада батафсил ёзилган.
Ойни ёпиш: 6 қадамлик текширув рўйхати
Лойиҳа ҳисоби ойда бир марта «ёпилганда» ишончли бўлади. Қуйидаги тартиб кўпчилик лойиҳа компанияларида ишлайди:
- Лойиҳа кодисиз ҳужжатларни топинг. Кодсиз қолган ҳар бир харажат эгасига қайтарилади ва тўғри обектга ёзилади.
- Соатларни ёпинг. Барча табеллар тасдиқланган, иш ҳақи лойиҳаларга тақсимланган бўлсин.
- Субпудратчи актларини киритинг. Бажарилган, лекин ҳали ҳисоб-фактура келмаган ишлар ҳам ҳисобланади.
- Обектдаги қолдиқни текширинг. Обектга чиқарилган, лекин ишлатилмаган материал харажат эмас, қолдиқ сифатида қолади.
- «Қолган ишга баҳо»ни янгиланг. Лойиҳа раҳбари ҳар обект бўйича прогнозни янгилайди ва фарқни изоҳлайди.
- Мижозга актларни солиштиринг. Бажарилган, лекин акт қилинмаган иш суммаси тугалланмаган иш сифатида кўринади.
Шундан кейин раҳбар ҳисоботида ҳар лойиҳа учун битта қатор туради: шартнома, факт харажат, прогноз, маржа, олинган пул ва тугалланмаган иш.
Жорий этишда тез-тез учрайдиган хатолар
- Смета Excel'да, факт ERP'да. Улар ҳеч қачон бир жойда учрашмайди. Смета лойиҳа карточкасига юкланиши керак.
- Умумий харажатларни лойиҳага «сезги» билан бўлиш. Офис ижараси ва бошқарув харажатини ё умуман бўлманг, ё битта қоида бўйича бўлинг.
- Кечиккан ҳужжатлар. Прораб чекларни ой охирида бир даста қилиб топширади. Факт шу сабаб доим орқада қолади.
- Фақат ёпилган лойиҳага қараш. Маржа топширилгандан кейин эмас, иш давомида бошқарилади.
Лойиҳалар йиғилгандан кейин кейинги қадам — қайси турдаги ишлар ва мижозлар умуман фойдалироқ эканини кўриш. Бунинг учун маҳсулот ва хизматлар рентабеллиги таҳлили ёндашуви қўл келади.
Хулоса
Умумий фойда ҳар бир лойиҳа фойдали эканини англатмайди. Лойиҳа бўйича ҳисоб ҳар обектни алоҳида кўрсатади: қанча пул олинди, қанча сарфланди, қанча қолади.
Учта одат бунга етарли. Биринчиси — лойиҳа кодисиз харажат йўқ. Иккинчиси — ҳар ой смета, факт ва «қолганига баҳо»ни солиштириш. Учинчиси — авансни даромад деб ҳисобламаслик ва тугалланмаган ишни алоҳида кузатиш. Шу учтаси жойида бўлса, сиз нархни рақамга қараб қўясиз ва зарарли обектни топширишдан анча олдин кўрасиз.
Кўп бериладиган саволлар
Лойиҳа бўйича ҳисоб кичик компанияга ҳам керакми?
Бир вақтда 2–3 та обект ёки буюртма очиқ бўлса, ҳа. Айнан шунда харажатлар аралашиб кетади ва қайси иш фойда, қайси бири зарар келтирганини билиб бўлмайди. Бошлаш учун мураккаб тизим шарт эмас: ҳар харажатда лойиҳа коди ва ойда бир марта смета билан солиштириш етади.
Офис ижараси ва бухгалтер маоши лойиҳаларга бўлинадими?
Икки усул бор. Уларни лойиҳага умуман бўлмасдан, компания даражасидаги умумий харажат сифатида қолдириш мумкин. Ёки ой охирида ишчи соатлари ёки тушум улуши бўйича тақсимлаш мумкин. Муҳими — усулни бир марта танлаб, барча лойиҳаларга бир хил қўллаш.
Аванс олинган пулни даромад деб ҳисобласа бўладими?
Йўқ. Аванс — мижоз олдиндан тўлаган пул, иш ҳали бажарилмаган. Бошқарув ҳисобида у мажбурият сифатида туради ва иш бажарилиб, акт имзолангани сари даромадга ўтади. Бухгалтерия ва солиқ ҳисобидаги аниқ тартибни бухгалтерингиз билан текширинг.
Смета ва факт орасидаги фарқ қанча бўлса хавотир олиш керак?
Универсал чегара йўқ, лекин кўпчилик компаниялар ўзи учун қоида белгилайди. Масалан, моддадаги фарқ 5% дан ошса, лойиҳа раҳбари сабабини ёзма тушунтиради. Асосийси — фарқни ой охирида эмас, харажат пайдо бўлган ҳафтада кўриш.
Лойиҳаларингиз бўйича аниқ маржани кўрмоқчимисиз?
Ҳозир харажатлар қандай ёзилади, смета қаерда сақланади ва ой қандай ёпилади — шуни бирга кўриб чиқиб, лойиҳа ҳисобини қайси қадамдан бошлаш фойдали эканини хотиржам айтиб берамиз.