Асосий контентга ўтиш
Бепул 20 дақиқалик маркетинг аудит
Жойлар сони чегараланган

Саволингиз борми?

Жамоамиз одатда 5 дақиқа ичида жавоб беради.

WWhatsApp ТTelegram

Маҳсулот ва хизматлар бўйича фойдалилик таҳлили: қайси йўналиш пул топади, қайси бири ейди

Маҳсулот ва хизматлар фойдалилигини таҳлил қилиш: маржинал даромад, тўғридан-тўғри харажат, умумий харажатни тақсимлаш тузоғи ва сўмдаги мисол.

Маҳсулот ва хизматлар бўйича фойдалилик таҳлили: қайси йўналиш пул топади, қайси бири ейди

Қисқа жавоб: фойдалилик таҳлили ҳар бир маҳсулот, хизмат ёки йўналиш умумий фойдага қанча қўшаётганини кўрсатади. Ҳисоб уч қаватда қилинади. Биринчи қават — маржинал даромад. Иккинчиси — йўналишнинг ўз доимий харажатларидан кейинги ҳисса. Учинчиси — умумий харажатлар тақсимлангандан кейинги фойда. Қарор асосан иккинчи қаватга қараб қабул қилинади. Учинчи қаватдаги «зарар» кўпинча тақсимлаш усулининг натижаси.

Асосий тушунчалар — маржинал даромад, доимий ва ўзгарувчан харажат — бизнес иқтисодиёти эгаси учун мақоласида тушунтирилган. Бу мақолада эса улар бизнес портфелига қўлланади: қайси йўналиш пул топади, қайси бири уни ейди ва бу билан нима қилиш керак.

Нега умумий фойда етарли эмас

Эга ой охирида битта рақамни кўради: фойда бор ёки йўқ. Бу рақам яхши кўриниши мумкин. Лекин унинг ичида бир йўналиш бутун бизнесни боқиб, бошқаси пулни жимгина еётган бўлиши мумкин.

Бу ҳолат кўп йўналишли бизнесда тез-тез учрайди. Ресторан зал, етказиб бериш ва банкет билан ишлайди. Автосервис таъмир қилади ва эҳтиёт қисм сотади. Улгуржи савдочи ҳам чакана дўкон, ҳам marketplace орқали сотади. Ҳар бир йўналишнинг нархи, харажати ва ишлаш усули ҳар хил.

Эга одатда уч саволга жавоб излайди:

  • Қайси йўналишни кенгайтириш керак?
  • Қайси бирида нархни кўриб чиқиш керак?
  • Қайси бирини ёпиш керак?

Бу саволларга умумий фойда жавоб бермайди. Жавоб фақат йўналишлар кесимидаги ҳисобдан чиқади.

Уч қаватли ҳисоб

Ҳар йўналиш учун харажатларни уч гуруҳга ажратинг.

Шунингдек ўқинг Инвесторлар учун имтиёзлар: эркин иқтисодий зоналар, кичик саноат зоналари ва инвеститсия шартномаси Бизнес · 8 дақиқа
  • 1. Маржинал даромад — Ҳисоб: Тушум − ўзгарувчан харажатлар (хомашё, қадоқ, комиссия, сотувчи фоизи); Нимани кўрсатади: Ҳар сотув қанча пул қолдиради
  • 2. Йўналиш ҳиссаси — Ҳисоб: Маржинал даромад − йўналишнинг ўз доимий харажатлари; Нимани кўрсатади: Йўналиш ёпилса, фойда қанчага камаяди
  • 3. Тақсимланган фойда — Ҳисоб: Ҳисса − умумий харажатларнинг бир қисми; Нимани кўрсатади: Йўналиш бутун бизнес харажатларини қанчалик кўтаради

Иккинчи қават энг муҳими. Йўналишнинг ўз доимий харажати — у ёпилса йўқоладиган харажат. Масалан, фақат шу йўналишда ишлайдиган ходим ойлиги, алоҳида ижара ёки шу йўналиш рекламаси.

Умумий харажатлар эса йўналиш ёпилса ҳам қолади. Булар асосий ижара, ошхона жамоаси, бошқарув, бухгалтерия ва коммунал тўловлар.

Харажатни қайси гуруҳга ёзишнинг оддий тести бор. Ўзингиздан сўранг: «Шу йўналишни эртага ёпсам, бу харажат йўқоладими?» Йўқолса — иккинчи қават. Қолса — учинчи қават.

Шартли мисол: рестораннинг бешта йўналиши

Тошкентдаги ўрта ресторан. Ойлик рақамлар, млн сўм, шартли мисол.

  • Зал — Тушум: 280; Ўзгарувчан харажат: 90; Маржинал даромад: 190; Улуши: 68%; Ўз доимий харажати: 30; Ҳисса: 160
  • Етказиб бериш — Тушум: 120; Ўзгарувчан харажат: 74; Маржинал даромад: 46; Улуши: 38%; Ўз доимий харажати: 18; Ҳисса: 28
  • Банкет ва тўйлар — Тушум: 90; Ўзгарувчан харажат: 46; Маржинал даромад: 44; Улуши: 49%; Ўз доимий харажати: 23; Ҳисса: 21
  • Бизнес-ланч — Тушум: 60; Ўзгарувчан харажат: 28; Маржинал даромад: 32; Улуши: 53%; Ўз доимий харажати: 7; Ҳисса: 25
  • Кулинария витринаси — Тушум: 25; Ўзгарувчан харажат: 21; Маржинал даромад: 4; Улуши: 16%; Ўз доимий харажати: 7; Ҳисса: −3
  • Жами — Тушум: 575; Ўзгарувчан харажат: 259; Маржинал даромад: 316; Улуши: 55%; Ўз доимий харажати: 85; Ҳисса: 231

Етказиб беришнинг ўзгарувчан харажатига хомашё (38), қадоқ (6) ва агрегатор комиссияси (30) киради; мисолда комиссия етказиб бериш тушумининг 25 фоизи деб олинган. Витринада хомашёдан ташқари кун охирида сотилмай қолган таомларни ҳисобдан чиқариш ҳам бор — 6 млн.

Умумий харажатлар ойига 172,5 млн сўм: ижара 45, ошхона жамоаси 62, коммунал 20, бошқарув 27, умумий маркетинг 11, амортизатсия 7,5. Ресторан фойдаси: 231 − 172,5 = 58,5 млн сўм.

Жадвалнинг ўзи кўп нарсани айтади. Зал ҳамма харажатнинг асосий қисмини кўтаради. Етказиб бериш тушумда иккинчи ўринда, лекин ҳар 100 сўмдан атиги 38 сўм қолдиради. Витрина эса ўз харажатини ҳам қопламайди.

Ёпилиш олдидан ресторан эгаси витринадаги сотилмай қолган таомларга қараб турибди

Умумий харажатни тақсимлаш: энг кўп учрайдиган тузоқ

Энди бухгалтер умумий харажатларни тушумга мутаносиб равишда тақсимлайди. Коэффитсиент: 172,5 ÷ 575 = 0,3.

  • Зал — Ҳисса: 160; Тақсимланган харажат: 84; Тақсимланган фойда: 76
  • Етказиб бериш — Ҳисса: 28; Тақсимланган харажат: 36; Тақсимланган фойда: −8
  • Банкет ва тўйлар — Ҳисса: 21; Тақсимланган харажат: 27; Тақсимланган фойда: −6
  • Бизнес-ланч — Ҳисса: 25; Тақсимланган харажат: 18; Тақсимланган фойда: 7
  • Кулинария витринаси — Ҳисса: −3; Тақсимланган харажат: 7,5; Тақсимланган фойда: −10,5

Бу жадвални кўрган эга учта йўналишни ёпмоқчи бўлади. Келинг, етказиб беришни ёпиб кўрамиз.

Йўқоладиган ҳисса — 28 млн. Ошхонада битта ошпаз камайтирилади дейлик, бу 8 млн тежайди. Қолган умумий харажатлар ўрнида қолади. Ресторан фойдаси 58,5 − 28 + 8 = 38,5 млн сўмга тушади. «Зарарли» йўналишни ёпиш ойига 20 млн сўм йўқотишга олиб келди.

Иккинчи муаммо: натижа тақсимлаш базасига боғлиқ. Ошхона жамоасининг 62 млн сўмини тушум бўйича эмас, порсиялар сони бўйича бўлиб кўринг. Бизнес-ланч арзон, лекин порсияларнинг 25% ини беради. Унга тушум бўйича 6,5 млн тўғри келарди, порсия бўйича — 15,5 млн. Бизнес-ланчнинг тақсимланган фойдаси 7 млн дан −2 млн га тушади. Ресторан ўзгармади, фақат жадвал ўзгарди.

Хулоса: тақсимлаш нарх белгилаш учун фойдали. Йўналиш бутун харажатни кўтариши учун нарх қандай бўлиши кераклигини кўрсатади. Бу мантиқ нарх белгилаш: таннарх ва устама мақоласида кўрилган. Ёпиш ёки қолдириш қарори эса иккинчи қаватга қараб қилинади. Ишлаб чиқаришда база танлашнинг таннархга таъсири ERP'да таннарх ҳисоби мақоласида мисол билан берилган.

Қайси бири ейди: ҳар йўналишга қарор

Энди ҳар йўналишни икки кўрсаткич билан баҳоланг: ҳисса (пул) ва маржинал даромад улуши (сифат).

  • Асосий йўналиш — Белгиси: Ҳисса катта, улуш юқори; Қарор: Ҳимоя қилинг ва кенгайтиринг
  • Паст улуш — Белгиси: Ҳисса мусбат, улуш паст; Қарор: Нарх, меню, қадоқ ва комиссияни тузатинг
  • Бўш қувватни ишлатувчи — Белгиси: Ҳисса кичик, лекин бўш вақтни тўлдиради; Қарор: Қолдиринг, қувватни бошқа йўналиш талаб қилмагунча
  • Ҳақиқий «еювчи» — Белгиси: Ҳисса манфий; Қарор: Сабабини тузатинг ёки 1–2 ойда ёпинг

Мисолда бу шундай кўринади.

Етказиб бериш — нархни алоҳида қўйинг. Муаммо йўналишнинг ўзида эмас, улушда. Залдаги нарх билан етказиб бериш нархи бир хил, устига комиссия ва қадоқ тушади. Етказиб бериш нархини 10% оширсангиз ва буюртмалар 5% камайса, маржинал даромад 46 дан тахминан 52 млн га чиқади. Йўлда сифатини йўқотадиган таомларни менюдан олиб ташланг.

Банкет — олдиндан тўлов ва минимал чек. Ҳисса мусбат. Лекин банкет дам олиш кунлари кичик зални банд қилади. Ҳар меҳмонга минимал сумма ва олдиндан тўлов қўйинг, акс ҳолда бекор қилинган тўй ҳиссани ейди.

Бизнес-ланч — қолдиринг. У кундузги бўш зал ва ошхонани ишлатади. Унинг ўрнига кундузи бошқа даромад йўқ. Агар зал кундузи ҳам тўлиб қолса, ланч нархини қайта кўриб чиқинг.

Витрина — ҳақиқий еювчи. Ҳисса −3 млн. Асосий сабаб — кун охирида ҳисобдан чиқариладиган 6 млн сўмлик таом. Икки йўл бор: тайёрлаш ҳажмини камайтириб, кечқурун қолганини чегирма билан сотиш ёки витринани ёпиш. Ёпилса, фойда дарҳол 3 млн ошади, бўшаган жойни эса бошқа ишга бериш мумкин.

Ҳар қарордан кейин зарарсизлик нуқтаси қайта ҳисобланади. Йўналиш ёпилса, ўртача маржинал даромад улуши ўзгаради ва нуқта силжийди.

Банкет залида менежер тўйга тайёргарлик пайтида стулларни санамоқда, офитсиантлар дастурхон ёзмоқда

Йўналиш ичида: энг кўп сотиладиган ≠ энг кўп пул топадиган

Йўналиш даражасидан кейин битта пастга тушинг. Етказиб беришдаги таомлар, млн сўм:

  • Ош — Тушум: 36; Маржинал даромад: 9; Улуши: 25%; Тушум бўйича ўрни: 1; Ҳисса бўйича ўрни: 3
  • Шашлик сети — Тушум: 28; Маржинал даромад: 13; Улуши: 46%; Тушум бўйича ўрни: 2; Ҳисса бўйича ўрни: 1
  • Лағмон — Тушум: 22; Маржинал даромад: 9,5; Улуши: 43%; Тушум бўйича ўрни: 3; Ҳисса бўйича ўрни: 2
  • Ичимлик ва десерт — Тушум: 20; Маржинал даромад: 7,5; Улуши: 38%; Тушум бўйича ўрни: 4; Ҳисса бўйича ўрни: 4
  • Салатлар — Тушум: 14; Маржинал даромад: 7; Улуши: 50%; Тушум бўйича ўрни: 5; Ҳисса бўйича ўрни: 5

Ош энг кўп сотилади, лекин пул бўйича учинчи. Гўшт қиммат, порсия оғир ва қадоғи катта.

Бу ерда тўплам ёрдам беради. Ош 45 000 сўм, ундан 11 250 сўм қолади. «Ош + салат + ичимлик» тўплами 58 000 сўм бўлса ва қўшимча икки позитсиянинг хомашё, қадоқ ва комиссияси 9 000 сўм бўлса, буюртмадан 15 250 сўм қолади. Ҳар буюртма 4 000 сўм кўпроқ олиб келади.

Позитсиялар юзлаб бўлса, уларни маржинал даромад бўйича ABC гуруҳларга ажратинг. Усул ABC/ХЙЗ ассортимент таҳлили мақоласида босқичма-босқич берилган. У marketplace учун ёзилган, лекин мантиқ ҳар қандай ассортиментга мос.

Таҳлил тартиби: 7 қадам

  1. Йўналишларни белгиланг. 3–6 та бўлсин: маҳсулот гуруҳи, хизмат тури ёки сотув канали. Жуда майда бўлмасин.
  2. Тушумни бўлинг. Охирги 3 ойлик тушумни ҳар йўналишга ёзинг. Касса ва ҳисобда йўналиш белгиси бўлмаса, уни ҳозирдан қўшинг.
  3. Ўзгарувчан харажатларни ёзинг. Хомашё, қадоқ, комиссия, фоизлар, ҳисобдан чиқариш.
  4. Ўз доимий харажатларини ажратинг. «Ёпсам йўқоладими?» тести билан.
  5. Ҳиссани ҳисобланг. Манфий ёки улуши энг паст йўналишларни белгиланг.
  6. Тақсимлашни алоҳида қилинг. Фақат нарх текшириш учун. Базани ёзиб қўйинг ва ўзгартирманг.
  7. Ҳар йўналишга битта қарор ёзинг. Ким масъул, қайси рақам ўзгариши керак, қачон текширилади.

Checklist: таҳлил тўғри қилинганми

  • ☐ Ҳар йўналиш учун маржинал даромад ва ҳисса алоҳида кўринади
  • ☐ Умумий харажатлар ҳиссадан кейин, алоҳида қаторда турибди
  • ☐ Ёпиш қарори тақсимланган фойда бўйича қабул қилинмаган
  • ☐ Ҳисобдан чиқариш, чегирма ва комиссия ўзгарувчан харажатга киритилган
  • ☐ Йўналишлар орасидаги боғлиқлик текширилган: бири иккинчисига мижоз олиб келадими
  • ☐ Ҳар қарордан кейин зарарсизлик нуқтаси қайта ҳисобланган

Биринчи марта бу таҳлил Excel'да бир-икки кун олади. Кейин уни ҳар чоракда такрорланг. Рақамлар йўналиш белгиси билан касса ва омборда йиғилса, кейинги сафар бир соат етади.

Кўп бериладиган саволлар

Умумий харажатларни йўналишларга бўлиш шартми?

Нарх белгилаш ва узоқ муддатли режалаштириш учун — ҳа. Йўналишни ёпиш ёки қолдириш қарори учун эса тақсимланган фойдага эмас, йўналиш билан бирга йўқоладиган харажатдан кейинги маржинал даромадга қаранг. Тақсимлаш базасини ўзгартирсангиз, «зарарли» йўналиш бошқаси бўлиб қолиши мумкин.

Маҳсулот зарарли чиқди. Уни дарҳол олиб ташлаш керакми?

Аввал зарар қайси қаватда эканини аниқланг. Маржинал даромад манфий бўлса — нарх, таннарх ёки ретсептни тузатинг, бўлмаса чиқаринг. Фақат тақсимланган харажатдан кейин манфий бўлса, олиб ташлаш кўпинча умумий фойдани камайтиради, чунки ижара ва ойликлар ўрнида қолади.

Фойдалилик таҳлилини қанчалик тез-тез қилиш керак?

Тўлиқ таҳлилни чоракда бир марта, 3 ойлик маълумот билан қилинг. Ҳар ой эса йўналишлар бўйича маржинал даромад улушини кузатинг. Нарх, харид шарти ёки комиссия ўзгарса, тегишли йўналишни дарҳол қайта ҳисобланг.

Солиқларни йўналишлар ҳисобига қандай киритиш керак?

Айланмадан олинадиган солиқ ҳар сотувдан ҳисобланади, шунинг учун уни ҳар йўналиш тушумига мос ўзгарувчан харажат сифатида қўшинг. ҚҚС тўловчиси бўлсангиз, тушум ва харажатларни ҚҚСсиз олинг. Аниқ ставка ва қоидаларни бухгалтерингиз билан амалдаги Солиқ кодекси бўйича текширинг.

Қайси йўналишингиз пул топяпти?

Тушум ва харажатларингизни йўналишлар бўйича бирга ажратиб, ҳар бирининг ҳақиқий ҳиссасини ва қайси қарор фойдани оширишини хотиржам ҳисоблаб берамиз.

Йўналишларни бирга таҳлил қилиш →

Қаердан бошлашни бирга аниқлаймиз

DORA мутахассиси билан бепул консултатсия

Telegram'да ёзиш

Лойиҳангизни муҳокама қиламиз

Рақамингизни қолдиринг — мутахассис сиз билан боғланади.

Telegram орқали ариза қолдириш

Маълумотларингиз фақат сиз билан боғланиш учун ишлатилади.