Қисқа жавоб: ABC таҳлил ҳар бир товар қанча пул келтиришини кўрсатади. ХЙЗ таҳлил эса унинг сотуви қанчалик барқарорлигини кўрсатади. Иккаласини бирлаштирсангиз, 9 катакли матритса чиқади. АХ — пул берадиган ва олдиндан айтса бўладиган товар: уни кенгайтирасиз ва ҳеч қачон тугатмайсиз. CZ — кам пул берадиган ва тартибсиз сотиладиган товар: унга қайта буюртма берилмайди. Қолган катаклар учун захира, реклама ва буюртма қоидалари олдиндан ёзилади.
Бу мақола marketplace'да савдони ўстириш стратегияси қўлланмасининг бир қисми. Бу ерда битта мавзу: ассортиментни рақам билан саралаш ва ҳар бир SKU бўйича қарор қабул қилиш.
ABC ва ХЙЗ: икки хил савол
Кўп сотувчи ассортиментни ҳис билан бошқаради. «Бу яхши сотилади» деган товар аслида реклама ва қайтаришдан кейин пул қолдирмаслиги мумкин. «Бу секин кетади» деган товар эса ҳар ҳафта бир хил, барқарор фойда беради.
Икки таҳлил икки хил саволга жавоб беради:
- Савол — ABC: Қайси товар пул келтиради?; ХЙЗ: Қайси товар барқарор сотилади?
- Нима ўлчанади — ABC: маржадаги улуш; ХЙЗ: ҳафталик сотув тебраниши
- Натижа — ABC: А, Б, C гуруҳлар; ХЙЗ: Х, Й, З гуруҳлар
- Нимага таъсир қилади — ABC: эътибор, реклама, кенгайтириш; ХЙЗ: захира ҳажми, буюртма усули
ABC алоҳида олинса, қайси товарга эътибор беришни айтади. Лекин унга қанча захира кераклигини айтмайди. Буни ХЙЗ беради.
ABC таҳлил: тушум эмас, маржа бўйича
Таҳлил учун охирги 3 ойлик маълумот олинг. Ҳар бир SKU бўйича маржани ҳисобланг: тушумдан таннарх, комиссия, логистика, сақлаш, қайтариш ва реклама чиқарилади. Бу моддаларни қандай ҳисоблаш marketplace унит-экономикаси мақоласида ёзилган.
Шунингдек ўқинг Диван қайтиб келди, фойда эса йўқ: marketplace'да катта габаритли товарни зарарсиз сотишКейин тўрт қадам:
- SKU'ларни маржа бўйича камайиш тартибида жойланг.
- Ҳар бирининг умумий маржадаги улушини ҳисобланг.
- Улушларни юқоридан пастга қўшиб боринг: бу жамланган улуш.
- Гуруҳга ажратинг: жамланган улуш 80% гача — А, 95% гача — Б, қолгани — C.
80/15/5 чегараси кенг тарқалган келишув, қонун эмас. Ассортимент кичик бўлса, уни ўзингизга мосланг.
Тушум бўйича ABC ҳам фойдали, лекин фақат солиштириш учун. Икки рўйхат фарқ қилса, сабабини топинг. Одатда бу комиссияси юқори ёки рекламага кўп пул кетадиган товар бўлади.

ХЙЗ таҳлил: сотув қанчалик барқарор
Барқарорлик вариатсия коэффитсиенти билан ўлчанади:
Вариатсия коэффитсиенти = Ҳафталик сотувнинг стандарт оғиши ÷ Ўртача ҳафталик сотув × 100%
Google Шеэтс ёки Excel'да: =СТДЕВ.П(диапазон)/АВЕРАГЕ(диапазон). Охирги 8–12 ҳафтанинг дона бўйича сотувини олинг.
Классик чегаралар: Х — 10% гача, Й — 10–25%, З — 25% дан юқори. Лекин marketplace'да ҳафталик сотув табиий равишда сакрайди. Бу чегаралар билан кўп товар Й ва З га тушиб қолади ва таҳлил деярли ҳеч нарсани ажратмайди. Шунинг учун ҳафталик маълумотда чегараларни кенгайтирса бўлади. Бу мақоладаги мисолларда шундай чегаралар олинган:
- Х — 25% гача: талаб барқарор, прогноз ишончли;
- Й — 25–50%: тебраниш бор, лекин башорат қилса бўлади;
- З — 50% дан юқори: сотув тартибсиз.
Қайси чегарани танласангиз ҳам, уни ёзиб қўйинг ва ҳар ой бир хил чегарадан фойдаланинг. Акс ҳолда натижаларни ойма-ой солиштириб бўлмайди.
Иккита шартли мисол. Овқат контейнери тўплами 8 ҳафтада: 40, 44, 38, 42, 36, 41, 45, 39 дона. Ўртача 40,6, стандарт оғиш 2,8, коэффитсиент тахминан 7%. Бу Х. Декоратив лампа: 9, 2, 14, 1, 6, 18, 3, 7 дона. Ўртача 7,5, стандарт оғиш 5,6, коэффитсиент тахминан 75%. Бу З.
Битта муҳим қоида: қолдиқ тугаган ҳафталарни ҳисобга олманг. Нол сотув талаб йўқлигидан эмас, товар йўқлигидан бўлган. У Х товарни сунъий равишда З га туширади.
Матритса: 9 катак ва ҳар бири учун қарор
ABC ва ХЙЗ гуруҳларини кесиштиринг. Ҳар бир катакнинг ўз қоидаси бўлади.
- АХ — Товар ҳолати: асосий пул, барқарор; Захира: тўлиқ хавфсизлик захираси, тугашига йўл қўйилмайди; Реклама ва ўсиш: вариант ва ранг қўшиш, бошқа платформага чиқариш
- АЙ — Товар ҳолати: асосий пул, тебранади; Захира: захира каттароқ, ҳафталик назорат; Реклама ва ўсиш: реклама сотув тушган ҳафталарда
- АЗ — Товар ҳолати: асосий пул, тартибсиз; Захира: кичик партиялар, тез-тез буюртма; Реклама ва ўсиш: сабабини топинг: аксия, мавсум ёки танқислик
- БХ — Товар ҳолати: ўртача, барқарор; Захира: стандарт захира; Реклама ва ўсиш: нарх ва карточка орқали А га кўтариш
- БЙ — Товар ҳолати: ўртача, тебранади; Захира: ўртача захира; Реклама ва ўсиш: танлаб реклама
- БЗ — Товар ҳолати: ўртача, тартибсиз; Захира: минимал, FBS'дан сотиш; Реклама ва ўсиш: реклама фақат синов сифатида
- CX — Товар ҳолати: кам пул, барқарор; Захира: минимал доимий захира; Реклама ва ўсиш: нарх ёки тўплам орқали маржани ошириш
- CY — Товар ҳолати: кам пул, тебранади; Захира: буюртма фақат талаб бўйича; Реклама ва ўсиш: реклама йўқ
- CZ — Товар ҳолати: кам пул, тартибсиз; Захира: қайта буюртма йўқ; Реклама ва ўсиш: қолдиқни сотиб бўлиш, ассортиментдан чиқариш
Бу жадвал битта вараққа сиғади. Уни менежер, омбор ва реклама мутахассиси бир хил тушуниши керак. Шунда «бу товарни яна олайми?» деган савол баҳс эмас, қоидага айланади.

Шартли мисол: 8 SKU'ли дўкон
Уй-рўзғор товарлари сотадиган дўкон. Жадвалда битта платформадаги савдо. Рақамлар шартли. Маржа — 3 ой учун, барча харажатлардан кейин.
- Термос 0,5 л — Маржа, млн сўм: 18,0; Улуш: 36%; Жамланган: 36%; ABC: А; Коэффитсиент: 18%; Катак: АХ
- Ошхона тарозиси — Маржа, млн сўм: 12,0; Улуш: 24%; Жамланган: 60%; ABC: А; Коэффитсиент: 31%; Катак: АЙ
- Контейнер тўплами — Маржа, млн сўм: 9,0; Улуш: 18%; Жамланган: 78%; ABC: А; Коэффитсиент: 7%; Катак: АХ
- Электр чойнак — Маржа, млн сўм: 6,0; Улуш: 12%; Жамланган: 90%; ABC: Б; Коэффитсиент: 22%; Катак: БХ
- Қўл блендери — Маржа, млн сўм: 2,5; Улуш: 5%; Жамланган: 95%; ABC: Б; Коэффитсиент: 58%; Катак: БЗ
- Декоратив лампа — Маржа, млн сўм: 1,5; Улуш: 3%; Жамланган: 98%; ABC: C; Коэффитсиент: 75%; Катак: CZ
- Нон қолипи — Маржа, млн сўм: 0,6; Улуш: 1,2%; Жамланган: 99,2%; ABC: C; Коэффитсиент: 41%; Катак: CY
- Шиша гулдон — Маржа, млн сўм: 0,4; Улуш: 0,8%; Жамланган: 100%; ABC: C; Коэффитсиент: 95%; Катак: CZ
- Жами — Маржа, млн сўм: 50,0
Энди қолдиққа қаранг. Қуйида — 3 ойдаги ўртача қолдиқ, таннарх бўйича. Термос қолдиғи ўртача 250 дона, таннархи 85 000 сўм, яъни 21,25 млн сўм. У 3 ойда 18 млн маржа берди: қолдиқдаги ҳар 1 сўм тахминан 0,85 сўм маржа келтирди. Лампа қолдиғи 140 дона × 95 000 = 13,3 млн сўм. Маржаси 1,5 млн: ҳар 1 сўмга тахминан 0,11 сўм. Гулдон: 60 дона × 70 000 = 4,2 млн сўм қолдиқ, 0,4 млн маржа, тахминан 0,10 сўм.
Иккала CZ товарда 17,5 млн сўм қотиб турибди ва улар 3 ойда жами 1,9 млн маржа берди. Шу пул термос ва контейнер захирасига ўтса, АХ товарлар тугаш хавфидан чиқади. Қарор: лампа ва гулдонга қайта буюртма берилмайди, қолдиқ чегирма билан сотилади. Блендер (БЗ) FBS'га ўтказилади. Чойнак (БХ) карточка ва нарх синови орқали А гуруҳга кўтаришга ҳаракат қилинади.
Қолдиқ ва таъминотга таъсири
Матритсанинг энг катта фойдаси — захира қоидаси. Ҳамма SKU'га бир хил «30 кунлик захира» қўйиш икки жойда зарар беради: АХ товар тугайди, CZ товар йиллаб ётади.
- Х гуруҳда буюртма нуқтаси формуласи яхши ишлайди, чунки талаб башорат қилинади. Формулалар marketplace'да қолдиқ бошқаруви мақоласида бор.
- Й гуруҳда хавфсизлик захираси каттароқ бўлади ва мавсумий коэффитсиент ҳисобга олинади.
- З гуруҳда формула ишончсиз. Кичик партия, тез-тез буюртма ёки FBS орқали сотиш хавфни камайтиради.
FBO омборига аввало АХ ва АЙ товарлар юборилади. C гуруҳ ва З товарларни ўз омборингизда ушлаб, FBS орқали сотиш хавфсизроқ: платформа омборида секин айланадиган товар учун сақлаш тўлови олиниши мумкин. Аниқ шартни кабинетдаги амалдаги тарифдан текширинг.
Кунлик назоратда ҳам матритса ёрдам беради. Ҳар куни барча SKU'ни эмас, фақат А гуруҳ қолдиғини кунларда кўрасиз. Кунлик панел қандай тузилади — сотувчининг кунлик кўрсаткичлари мақоласида.
Матритса таъминотчи билан ишлашни ҳам ўзгартиради. АХ товар учун доимий жадвал ва кафолатланган ҳажм сўраш мумкин. З товар учун кичик минимал партия ва қисқа муддат муҳимроқ. Бу қоидаларни харид жараёнига қандай улаш — харид ва таъминот модули мақоласида.
Кенгайтириш ва тўхтатиш қоидалари
Кенгайтириш. АХ товар — энг хавфсиз ўсиш нуқтаси. Унга янги ранг, ҳажм ёки тўплам қўшинг. Уни иккинчи платформага чиқаринг. Янги SKU қўшишдан олдин АХ товарлар қолдиғи етарли эканини текширинг.
Тўхтатиш. CZ товар учун уч савол беринг:
- У тўпламнинг бир қисмими ёки А товар билан бирга сотиладими?
- У 60–90 кундан кам сотувдами?
- Маржаси нарх ёки харид шартини ўзгартириб тикланадими?
Учала жавоб «йўқ» бўлса, қайта буюртма берманг. Қолдиқни сотиб бўлиш муддатини белгиланг. Кейин карточкани ёпинг.
Янги товарлар. Уларни 60–90 кун матритсадан ташқарида ушланг. Бу даврда уларнинг статистикаси етарли эмас ва улар кўпинча C ёки З бўлиб чиқади.
Кўп учрайдиган хатолар
Фақат тушум бўйича гуруҳлаш. Натижада рекламага кўп пул кетадиган товар А да қолади ва унга энг кўп захира боғланади.
Қолдиқ тугаган ҳафталарни ҳисобга олиш. Товар тугагани учун З бўлиб қолади ва кейинги буюртма яна кичик бўлади.
Ҳар ҳафта қайта гуруҳлаш. Чегарадаги товар ҳар сафар бошқа катакка ўтади. Ойига бир марта етади.
Барча платформани бир жадвалда аралаштириш. Битта товар бир платформада АХ, бошқасида CZ бўлиши мумкин. Аввал ҳар бир платформани алоҳида кўринг.
Checklist: ассортимент таҳлили
- ☐ Охирги 3 ойлик маржа ҳар бир SKU бўйича ҳисобланган.
- ☐ ABC гуруҳлар маржа бўйича, тушум бўйича эса солиштириш учун.
- ☐ 8–12 ҳафталик сотувдан вариатсия коэффитсиенти ҳисобланган, Х/Й/З чегаралари ёзиб қўйилган.
- ☐ Қолдиқ тугаган ҳафталар ҳисобдан чиқарилган.
- ☐ 9 катак учун захира, реклама ва буюртма қоидалари ёзилган.
- ☐ CZ товарлар учун сотиб бўлиш муддати белгиланган.
- ☐ Янги товарлар 60–90 кун алоҳида кузатилади.
- ☐ Таҳлил ойига бир марта янгиланади.
Хулоса
ABC қайси товар пул келтиришини, ХЙЗ эса унга қанча ишониш мумкинлигини кўрсатади. Иккаласи биргаликда ҳар бир SKU учун аниқ қоида беради: АХ ни кенгайтиринг ва тугатманг, CZ га қайта буюртма берманг, қолганини захира ва реклама қоидаси билан бошқаринг. Бугун биринчи қадамни қилинг: охирги 3 ойлик сотувни экспорт қилинг ва SKU'ларни маржа бўйича тартибланг.
Кўп бериладиган саволлар
ABC таҳлилни тушум бўйича қилиш керакми ёки фойда бўйича?
Иккаласини ҳам қилинг, лекин қарорни маржа бўйича қабул қилинг. Маржа деганда тушумдан таннарх, комиссия, логистика, сақлаш, қайтариш ва реклама чиқарилгандан кейин қолган пул тушунилади. Тушум бўйича А гуруҳдаги товар маржа бўйича Б ёки C бўлиб чиқиши мумкин. Бундай товарга катта захира боғлаш шарт эмас.
ХЙЗ таҳлил учун неча ҳафталик маълумот керак?
Камида 8–12 ҳафта, мавсумий товарда эса ўтган йилнинг шу даври ҳам керак. Товар сотувда бўлмаган ҳафталарни ҳисобдан чиқаринг. Акс ҳолда қолдиқ тугаганидан пайдо бўлган нол сотув товарни З гуруҳга нотўғри туширади.
Таҳлилни қанча вақтда бир марта янгилаш керак?
Ойига бир марта етади. Ҳар ҳафта қайта гуруҳлаш шовқин беради: товар чегарада турган бўлса, бир гуруҳдан бошқасига сакрайди. Мавсум бошида ва катта аксиядан кейин қўшимча текширув ўтказинг.
CZ гуруҳидаги товарни дарҳол ўчириш керакми?
Йўқ. Аввал унинг ролини текширинг: у тўпламнинг бир қисми, А товарига трафик берадиган ёки янги, ҳали статистика йиғилмаган товар бўлиши мумкин. Агар рол йўқ бўлса, қолдиқни сотиб бўлиш режасини тузинг ва қайта буюртма берманг.
Ассортиментингизни матритсага солиб кўрамизми?
Кабинетдаги сотув ҳисоботлари асосида SKU'ларни ABC ва ХЙЗ гуруҳларга ажратиб, ҳар бир катак учун захира, буюртма ва реклама қоидаларини бирга келишиб оламиз.