Қисқа жавоб: marketplace'да қолдиқ бошқаруви — ҳар бир SKU учун "қачон ва қанча буюртма қилиш" саволига рақам билан жавоб бериш. Бунинг учун учта кўрсаткич етади: ўртача кунлик сотув, оборот (қолдиқ неча кунга етиши) ва буюртма нуқтаси. Қолдиқ тугаса, сотув ва қидирувдаги ўрин йўқолади. Қолдиқ ортиқча бўлса, пул товарда қотади ва сақлаш тўлови ўсади. Мақсад — иккала зарар ўртасидаги мувозанат.
Бу мақола marketplace'да 0 дан тизимли савдогача йўриқномасининг бир қисми. Бу ерда фақат таъминот ҳақида гап боради: қандай кузатиш, қандай ҳисоблаш ва ҳар ҳафта нима қилиш.
Қолдиқ бошқаруви нимадан иборат
Кўп сотувчи қолдиқни "кўз билан" бошқаради. Кабинетга киради, кам қолганини кўради ва таъминотчига қўнғироқ қилади. Битта-иккита SKU бўлса, бу ишлайди. 30–50 SKU'да эса нимадир албатта тугаб қолади, нимадир эса ойлаб ётади.
Тизимли бошқарув тўрт қисмдан иборат:
- Ҳисоб. Ҳар бир SKU бўйича қолдиқ, йўлдаги товар ва сотув битта жадвалда.
- Кўрсаткичлар. Ўртача кунлик сотув, оборот, буюртма нуқтаси.
- Қоидалар. Қайси кўрсаткичда буюртма берилади, қайси бирида аксия қилинади.
- Ритм. Белгиланган кунда, белгиланган тартибда текширув.
Қолдиқ фақат омбор масаласи эмас. У тўғридан-тўғри пулга боғлиқ. Сақлаш ва қайтариш харажати marketplace унит-экономикаси ҳисобига тушади ва маржани ўзгартиради.
Икки хил зарар: товар тугаши ва ортиқча қолдиқ
Оут-оф-stock (товар тугаши). Қолдиқ нолга тушса, карточка сотувдан чиқади. Йўқотиш уч қаватли:
Шунингдек ўқинг Диван қайтиб келди, фойда эса йўқ: marketplace'да катта габаритли товарни зарарсиз сотиш- шу кунлардаги сотув маржаси;
- қидирувдаги ўрин: товар қайтганда статистика тўпланмаган бўлади ва олдинги жойини дарҳол тикламайди;
- ички реклама: кампания тўхтайди ёки натижаси пасаяди.
Қидирувда ўрин қандай шаклланиши ҳақида marketplace қидирувида юқорига чиқиш мақоласида ёзилган.
Ортиқча қолдиқ. Бу зарар секинроқ ва кўзга камроқ ташланади:
- товарга кетган пул айланмага қайтмайди;
- FBO'да платформа тарифига кўра сақлаш тўлови тўпланиб боради;
- мавсум ўтса, товарни фақат чегирма билан сотиш мумкин;
- муддатли товарда яроқлилик муддати тугаш хавфи бор.
Иккала зарарни ҳам сўмда баҳолаш мумкин. Тугаш зарари = бир дона маржаси × кунлик сотув × товар йўқ кунлар. Ортиқча қолдиқ зарари = ортиқча дона × (кунлик сақлаш нархи × ортиқча кунлар) + қотган пулнинг қиймати.

Оборот кунларда: асосий кўрсаткич
Оборот жорий қолдиқ неча кунда сотилиб битишини кўрсатади. Yandex Маркет ёрдам бўлимида у шундай таърифланади: товарлар кластердаги барча омборлардан ўртача неча кунда сотилади. Кун қанча кам бўлса, пул шунча тез айланади. Лекин оборот етказиш муддатидан қисқа бўлиб қолса, янги партия келгунча товар тугайди.
Амалий иш учун икки формула керак:
Ўртача кунлик сотув = Охирги Н кундаги сотув ÷ Шу даврда товар сотувда бўлган кунлар
Оборот (кун) = Жорий қолдиқ ÷ Ўртача кунлик сотув
Биринчи формулада муҳим нуқта бор. Товар йўқ бўлган кунларни даврга қўшманг. Акс ҳолда талаб паст кўринади ва кейинги буюртма яна кам бўлади. Бу доира кўп сотувчини "доимий танқислик" ҳолатида ушлаб туради.
Н учун одатда 14–28 кун олинади. Тез ўзгарадиган товарда қисқароқ давр, барқарор товарда узунроқ давр мос келади.
Оборотни етказиш муддати билан солиштиринг. Таъминотчидан платформа омборигача 10 кун кетса-ю, оборот 8 кун бўлса, товар тугаши аниқ.
Буюртма нуқтаси ва хавфсизлик захираси
Буюртма нуқтаси — қолдиқ шу даражага тушганда янги партия буюртма қилинади. Хавфсизлик захираси — сотув кутилганидан тез кетса ёки етказиш кечикса, сизни сақлаб қоладиган қисм.
Хавфсизлик захираси = Макс. кунлик сотув × Макс. етказиш муддати − Ўртача кунлик сотув × Ўртача етказиш муддати
Буюртма нуқтаси = Ўртача кунлик сотув × Ўртача етказиш муддати + Хавфсизлик захираси
Буюртма ҳажми = Ўртача кунлик сотув × (Етказиш муддати + Кейинги таъминотгача кунлар) + Хавфсизлик захираси − Жорий қолдиқ − Йўлдаги товар
Етказиш муддатига ҳамма босқични киритинг: таъминотчида тайёрлаш, транспорт, маркировка, платформа омборида қабул. Қабул навбати мавсумда узайиши мумкин.
Шартли мисол. Қуйидаги рақамлар — тахмин, реал тариф эмас. Сотувчи термос сотади:
- ўртача кунлик сотув — 12 дона, энг юқори кун — 18 дона;
- етказиш муддати ўртача 10 кун, энг узоғи 14 кун;
- таннарх — 85 000 сўм, бир дона маржаси — 30 000 сўм;
- таъминот ҳар 14 кунда бир марта.
Ҳисоб:
- хавфсизлик захираси = 18 × 14 − 12 × 10 = 132 дона;
- буюртма нуқтаси = 12 × 10 + 132 = 252 дона;
- жорий қолдиқ 240 дона, яъни буюртма нуқтасидан паст; йўлда товар йўқ бўлса, буюртма ҳажми = 12 × 24 + 132 − 240 = 180 дона.
Хавфсизлик захирасида 132 × 85 000 = 11 220 000 сўм туради. Бу пул йўқолмайди, лекин товарда қотиб туради: унинг ҳақиқий нархи — шу товарнинг сақлаш тўлови ва бу пулни бошқа жойга ишлата олмаслик. Таққослаш учун: бир ҳафта товар йўқ бўлса, 30 000 × 12 × 7 = 2 520 000 сўм маржа бутунлай йўқолади. Бунга қидирувдаги ўринни қайта тиклаш харажати қўшилмаган.
Бу формула эҳтиёткор: у энг юқори сотув ва энг узоқ етказиш бир вақтда тўғри келади деб ҳисоблайди. Мисолда захира 11 кунлик сотувга тенг. А гуруҳдаги товар учун бу ўзини оқлайди. Секин ёки маржаси паст товарда эса "максимум" ўрнига одатдаги юқори қийматни олинг: масалан, бир марталик аксия кунидаги рекордни эмас, оддий ҳафтанинг энг юқори кунини.
ABC таҳлил: қайси SKU'га қанча эътибор
Ҳамма SKU'га бир хил захира қоидасини қўллаш қиммат. ABC таҳлил ассортиментни ҳиссасига қараб уч гуруҳга бўлади:
- А — Одатдаги чегара: Тушумнинг тахминан 80 фоизини берадиган SKU'лар; Қолдиқ қоидаси: Тугашига йўл қўйилмайди, хавфсизлик захираси тўлиқ, ҳар куни назорат
- Б — Одатдаги чегара: Кейинги тахминан 15 фоиз; Қолдиқ қоидаси: Ўртача захира, ҳафталик назорат
- C — Одатдаги чегара: Қолган тахминан 5 фоиз; Қолдиқ қоидаси: Минимал захира ёки FBS, баъзилари ассортиментдан чиқарилади
Чегаралар — кенг тарқалган келишув, қонун эмас. Уларни ўз ассортиментингизга мосланг. Таҳлилни тушум бўйича эмас, маржа бўйича ҳам қилинг. Кўп сотиладиган, лекин маржаси паст SKU А гуруҳда туриши мумкин, лекин унга катта захира боғлаш шарт эмас.
FBO ва FBS омборлари бўйича тақсимлаш
Қолдиқ фақат "қанча" эмас, "қаерда" ҳам. Кўп сотувчи иккала моделни бирга ишлатади. Моделлар фарқи FBO ёки FBS мақоласида батафсил ёзилган.
Амалий тақсимлаш тартиби:
- А гуруҳ — FBO'да. Тез етказиш ва доимий мавжудлик шу товарларда энг кўп фойда беради.
- Захира қисми — ўз омборингизда. FBO'га ҳаммасини юборманг. Бир қисмини FBS учун ушлаб туринг. FBO'да товар тугаса, FBS карточка сотувни ушлаб қолади.
- C гуруҳ ва катта габарит — FBS'да. Сақлаш тўлови маржани емайди.
- Бир нечта платформа омборида ҳар бирининг оборотини алоҳида ҳисобланг. Умумий қолдиқ етарли бўлса ҳам, битта омборда товар тугаши мумкин.
FBS'да муддат ва қолдиқ аниқлиги муҳим. Uzum Маркет 2024-йил октябрида FBS'ни ишга туширганда буюртмани 48 соат ичида платформа омборига топшириш шартини эълон қилган. Жорий муддатни кабинетдаги амалдаги қоидалардан текширинг. Yandex Маркет қолдиқни иложи борича тез-тез, камида кунига бир марта узатишни сўрайди ва ўзгариш витринада 15 дақиқагача кечикиб кўринишини ёзади.
Товар бир нечта каналда сотилса, қолдиқ битта тизимда юритилиши шарт. Акс ҳолда йўқ товарга буюртма тушади ва бекор қилиш рейтингни туширади. Қўлда юритиладиган жадвалдан тизимга ўтиш ҳақида: омбор ҳисобини автоматлаштириш.

Мавсумийлик ва аксиялар
Ўртача кунлик сотув ўтмишни кўрсатади. Мавсум олдидан эса келажакни режалаштириш керак.
- Мавсумий коэффитсиентни ҳисобланг. Ўтган йилнинг шу ойидаги сотувни ўша йилнинг ўртача ойлик сотувига бўлинг. 1,5 чиқса, режадаги кунлик сотувни 1,5 баробарга оширинг.
- Етказиш муддатини узайтиринг. Мавсум олдидан таъминотчида ҳам, платформа қабулида ҳам навбат узаяди.
- Аксияни таъминот билан боғланг. Чегирма сотувни тезлаштиради. Қолдиқ аксия охиригача етмаса, карточка энг қизғин кунларда бўш қолади.
- Мавсум охирини олдиндан режаланг. Охирги партияни кичикроқ қилинг. Қолдиқни мавсум тугашидан олдин сотиш арзонроқ.
Ўзбекистонда талаб кўпинча мактаб мавсуми, Наврўз, Рамазон ва ҳайитлар, йил охиридаги байрамлар атрофида ўзгаради. Ҳар тоифада бу таъсир ҳар хил. Шунинг учун умумий тахминга эмас, ўз сотув тарихингизга таянинг. Тарих бўлмаса, биринчи мавсумни эҳтиёт билан, кичик партиялар билан ўтказинг.
Ҳафталик иш тартиби
Қолдиқ бошқаруви бир марталик лойиҳа эмас, ритм. Қуйидаги тартиб 30–200 SKU'ли дўкон учун мос:
Ҳар куни (10–15 дақиқа):
- ☐ А гуруҳда оборот етказиш муддатидан кам SKU'лар борми.
- ☐ FBS буюртмалари ва топшириш муддатлари.
- ☐ Бекор қилинган буюртмалар: сабаби қолдиқ хатоси эмасми.
Душанба:
- ☐ Ҳар бир SKU бўйича қолдиқ, йўлдаги товар ва охирги 14–28 кунлик сотув экспорт қилинди.
- ☐ Ўртача кунлик сотув ва оборот қайта ҳисобланди.
- ☐ Буюртма нуқтасидан пастга тушган SKU'лар учун буюртма ҳажми ҳисобланди.
Чоршанба:
- ☐ Таъминотчилардан тасдиқ олинди, йўлдаги партиялар ҳолати текширилди.
- ☐ Платформа омборига таъминот санаси банд қилинди.
Жума:
- ☐ Обороти 60–90 кундан ошган SKU'лар рўйхати тузилди (чегарани ўзингиз белгиланг).
- ☐ Ҳар бири учун қарор: аксия, ички реклама, FBS'га қайтариш ёки ассортиментдан чиқариш.
- ☐ Мавсумга 6–8 ҳафта қолган тоифалар учун режа янгиланди.
Ойига бир марта:
- ☐ ABC гуруҳлар қайта кўриб чиқилди.
- ☐ Етказиш муддати ва сотув тебраниши янгиланди, хавфсизлик захираси қайта ҳисобланди.
Хулоса
Қолдиқ бошқаруви учта рақамга таянади: ўртача кунлик сотув, оборот ва буюртма нуқтаси. Улар ҳар бир SKU учун алоҳида ҳисобланади ва ҳар ҳафта янгиланади. А гуруҳда товар тугашига йўл қўйманг, C гуруҳда ортиқча захира боғламанг. Қолдиқни моделлар ва омборлар бўйича тақсимланг, мавсумни олдиндан режаланг. Жадвал ўсиб, хатолар кўпая бошласа, ҳисобни тизимга ўтказиш вақти келган.
Кўп бериладиган саволлар
Оборот кунларда қандай ҳисобланади?
Жорий қолдиқни ўртача кунлик сотувга бўлинг. Масалан, омборда 300 дона бор, кунига ўртача 10 дона сотилса, оборот 30 кун. Ўртача сотувни ҳисоблашда товар сотувда бўлмаган кунларни чиқариб ташланг, акс ҳолда талаб паст кўринади.
Хавфсизлик захираси қанча бўлиши керак?
Универсал рақам йўқ. У сотув қанчалик тебранишига ва етказиш муддати қанчалик барқарор эканига боғлиқ. Оддий формула: максимал кунлик сотув × максимал етказиш муддати минус ўртача кунлик сотув × ўртача етказиш муддати.
Қолдиқни қанча вақтда бир марта янгилаш керак?
FBS'да қолдиқ камида кунига бир марта янгиланиши керак, бир нечта каналда сотилса — автоматик. Yandex Маркет ёрдам бўлими ҳам қолдиқни иложи борича тез-тез, камида кунига бир марта узатишни тавсия қилади.
Ортиқча қолдиқ билан нима қилиш керак?
Аввал сабабини аниқланг: талаб тушганми ёки партия катта бўлганми. Кейин вариантларни солиштиринг: нархни минимал нархгача тушириш, ички реклама, FBS'га қайтариб олиш ёки бошқа каналда сотиш. Қайси бири арзонроқ эканини сақлаш ва қайтариш харажати ҳал қилади.
Қолдиқ ва таъминотни тартибга солмоқчимисиз?
Ассортиментингиз бўйича оборот, буюртма нуқтаси ва хавфсизлик захирасини бирга ҳисоблаб, ҳафталик таъминот жадвалини тузиб берамиз.