Қисқа жавоб: таннарх устига устама усулида нарх уч қадамда чиқади. Аввал битта маҳсулотнинг тўлиқ таннархи топилади: хомашё, ишбай ҳақ, қадоқ ва доимий харажатларнинг шу маҳсулотга тўғри келадиган улуши. Кейин унга устама қўшилади. Охирида нархдан фоиз бўлиб ушланадиган харажатлар — комиссия, тўлов тизими ҳақи, айланмадан олинадиган солиқ — алоҳида ҳисобга олинади. Шундан кейин чиққан рақам бозор нархи билан солиштирилади. Усул оддий, лекин тўртта жойда хато қилиш осон. Қуйида улар битта шартли мисолда кўрсатилган.
Устама ва маржа фарқи, маржинал даромад ва доимий харажат тушунчалари бизнес иқтисодиёти эгаси учун мақоласида тушунтирилган. Бу мақола эса шу тушунчалардан аниқ нархни қандай чиқариш ҳақида.
Формула: тўлиқ таннарх + устама
Асосий формула:
Нарх = тўлиқ таннарх × (1 + устама)
Устама таннархга нисбатан олинади. Таннарх 100 000 сўм, устама 30% бўлса, нарх 130 000 сўм. Ҳаммаси шу.
Муаммо "тўлиқ таннарх" сўзида. Кўп тадбиркор таннарх деганда фақат хомашё ёки харид нархини тушунади. Ижара, ойликлар, коммунал тўловлар эса "кейин устамадан қопланади" деб ўйланади. Шунда устама икки ишни бирданига бажариши керак бўлади: доимий харажатни ёпиш ва фойда бериш. Қанча етишини эса ҳеч ким билмайди.
Шунинг учун иккита рақамни ажратиб юринг:
- Ўзгарувчан таннарх — ҳар дона билан бирга келадиган харажат. У нархнинг пастки чегараси.
- Тўлиқ таннарх — ўзгарувчан таннарх ва доимий харажатларнинг бир донага тўғри келадиган улуши. У оддий савдодаги нархнинг асоси.
Тўлиқ таннархга нималар киради
Тўғридан-тўғри харажатлар. Хомашё ва материаллар, ишбай ҳақ, қадоқ, ёрлиқ, маҳсулотни етказиш. Савдо бизнесида — харид нархи, карго, божхона тўловлари ва омборга олиб келиш.
Шунингдек ўқинг Инвесторлар учун имтиёзлар: эркин иқтисодий зоналар, кичик саноат зоналари ва инвеститсия шартномасиДоимий харажатлар улуши. Ижара, маъмурий ходимлар ойлиги, коммунал, ускуна амортизатсияси, дастурлар. Уларни донага бўлиш учун тақсимлаш базаси керак. Кичик бизнес учун энг содда база — режадаги ойлик ҳажм: доимий харажатлар ÷ режадаги доналар сони. Маҳсулотлар меҳнат сарфи бўйича жуда фарқ қилса, иш соати бўйича тақсимланг. Бу рақамларни ойлик ҳисоботдан қандай олиш эгаси учун бошқарув ҳисоби мақоласида кўрилган.
Нархдан фоиз бўлиб олинадиган харажатлар. Marketplace комиссияси, терминал ёки онлайн тўлов ҳақи, сотувчи фоизи, айланмадан олинадиган солиқ. Улар таннархга қўшилмайди, чунки нарх ошса, улар ҳам ошади. Уларни кейинги бўлимдаги формула билан ҳисобланг.
ҚҚС. Агар корхона ҚҚС тўловчиси бўлса, бутун ҳисоб ҚҚСсиз юритилади. Ҳисобга олинадиган кирувчи ҚҚС харажат эмас. ҚҚС тайёр нархнинг устига қўшилади. Корхона айланма солиқ тўласа, вазият тескари: етказиб берувчига тўланган ҚҚС ҳисобга олинмайди, демак у харид нархининг бир қисми ва таннархга киради. Ставка ва ҳисобга олиш тартибини бухгалтер билан амалдаги Солиқ кодекси бўйича текширинг.
Эгасининг меҳнати. Эга ўзи технолог ёки бошқарувчи бўлиб ишласа, шу ишга ёлланадиган одамнинг бозор маошини доимий харажатга қўшинг. Акс ҳолда нарх эгасининг текин меҳнати ҳисобига паст чиқади.

Керакли маржадан нархга: бўлиш, кўпайтириш эмас
Устама ва маржа фарқи асосий мақолада жадвал билан кўрсатилган. Нарх ҳисоби учун ундан битта амалий қоида керак: режада маржа ёзилган бўлса, нарх таннархни кўпайтириб эмас, бўлиб топилади. Таннархга 30% устама қўйсангиз, маржа 30% эмас, тахминан 23% чиқади.
Маржадан нархга ўтиш формуласи:
Нарх = тўлиқ таннарх ÷ (1 − маржа)
Таннарх 100 000 сўм, керакли маржа 30%: 100 000 ÷ 0,7 ≈ 142 900 сўм. Устама бўйича эса 130 000 сўм чиқарди. Фарқ ҳар донада 12 900 сўм.
Нархдан фоиз бўлиб олинадиган харажатлар ҳам худди шу мантиқ билан қўшилади:
Нарх = (тўлиқ таннарх + донага белгиланган канал харажати + керакли фойда) ÷ (1 − фоизлар йиғиндиси)
"Комиссия 20% бўлса, устамага яна 20% қўшаман" деган ёндашув ҳар доим кам беради. Нима учунлиги мисолда кўринади.
Ҳисоб мисоли: тикув сехининг кўйлаги
Шартли мисол. Кичик тикув сехи аёллар кўйлагини тикади ва икки каналда сотади: дўконларга улгуржи ва marketplace орқали. Барча рақамлар ҚҚСсиз, сўмда.
- Мато ва фурнитура — Сўм: 62 000
- Ишбай ҳақ — Сўм: 28 000
- Қадоқ ва ёрлиқ — Сўм: 5 000
- Ўзгарувчан таннарх — Сўм: 95 000
Ойлик доимий харажатлар: ижара 9 млн, технолог ва менежер ойлиги 16 млн, коммунал 4 млн, ускуна амортизатсияси 3 млн, бошқа 3 млн. Жами 35 млн сўм. Режа — ойига 2 500 та кўйлак. Ҳар бир кўйлакка 35 000 000 ÷ 2 500 = 14 000 сўм тўғри келади.
Тўлиқ таннарх: 95 000 + 14 000 = 109 000 сўм.
Улгуржи нарх. Эга 40% устама қўяди: 109 000 × 1,4 = 152 600 сўм. Яхлитлаб 153 000. Ҳар кўйлакдан тахминан 44 000 сўм фойда қолади. Маржа эса 44 000 ÷ 153 000 ≈ 29%.
Marketplace нархи. Комиссия нархдан шартли 20%, логистика донасига шартли 12 000 сўм. Эга устамани 60% га кўтариб, логистикани таннархга қўшади: (109 000 + 12 000) × 1,6 = 193 600 сўм.
Текширамиз. Комиссия: 193 600 × 0,2 = 38 720. Қолади: 193 600 − 38 720 − 121 000 = 33 880 сўм. Улгуржидагидан ҳар донада 10 000 сўмдан кўпроқ кам.
Тўғри ҳисоб: эга marketplace'да ҳам донасига 44 000 сўм фойда қолишини хоҳлайди.
(109 000 + 12 000 + 44 000) ÷ (1 − 0,2) = 165 000 ÷ 0,8 = 206 250 сўм.
Текширув: комиссия 41 250, қолади 206 250 − 41 250 − 121 000 = 44 000. Тўғри.
Ҳажм тузоғи. Доимий харажат улуши режадаги ҳажмга боғлиқ. Сех 2 500 эмас, 1 750 та тикса, донага 35 000 000 ÷ 1 750 = 20 000 сўм тушади. Тўлиқ таннарх 115 000 бўлади, улгуржида фойда донасига 38 000 сўмгача тушади. Бу ерда кўп эга хато қилади: ҳажм тушгани учун нархни оширади. Нарх ошгач, ҳажм яна тушади, улуш яна ошади. Шунинг учун тақсимлашда ўтган ойнинг ҳақиқий ҳажмини эмас, реал ишлаб чиқариш қувватига яқин режани олинг. Ҳажм қанча бўлганда сех зарарсиз ишлаши зарарсизлик нуқтасини ҳисоблаш мақоласида кўрилган.

Таннарх усули қачон ишламайди
Таннарх устига устама сизнинг харажатингизни кўрсатади. Харидор қанча тўлашга тайёрлигини кўрсатмайди. Уч ҳолатда бу фарқ ҳал қилувчи бўлади.
Бозорда ўхшаш товар арзон. Улгуржи бозорда худди шундай кўйлак 140 000 сўмдан сотиляпти. Харидор сизнинг таннархингиз билан қизиқмайди. Учта йўл бор: таннархни пасайтириш (мато, бичиш чиқиндиси, ишбай нормаси), товарни ажратиб кўрсатиш (сифат, модел, ўлчам қатори, тез етказиш) ёки бу моделни ассортиментдан чиқариш. Нархни таннархдан паст қўйиш фақат вақтинчалик ва ҳисобланган қарор бўлиши керак.
Товарнинг қадри таннархдан анча юқори. Ноёб модел, тез бажариладиган буюртма, кафолат ёки хизмат. Бунда харидор натижа учун тўлайди. Нархни таннархдан эмас, харидор учун қийматдан ва муқобил вариантлар нархидан бошланг. Таннарх бу ерда фақат пастки чегара.
Marketplace ва нарх рақобати кучли жой. Карточкалар ёнма-ён туради, харидор нархни бир сонияда солиштиради. Бу ерда нарх рақобатчи ва алгоритм таъсирида шаклланади. Бу ҳолат marketplace'да нарх стратегияси мақоласида алоҳида кўрилган.
Амалий хулоса: таннарх усули нархни белгиламайди, нарх қаердан пастга тушмаслиги кераклигини кўрсатади. Якуний нарх доим уч нуқта орасида танланади.
Уч чегара: пастки, мақсадли ва бозор нархи
- Пастки чегара — Нимадан ҳисобланади: Ўзгарувчан таннарх + канал харажати; Мисолда (улгуржи): 95 000
- Мақсадли нарх — Нимадан ҳисобланади: Тўлиқ таннарх + керакли фойда; Мисолда (улгуржи): 153 000
- Бозор нархи — Нимадан ҳисобланади: Ўхшаш товарлар ва харидор қиймати; Мисолда (улгуржи): 140 000–170 000
Пастки чегара — фақат бўш қувват бор бўлганда қўшимча буюртма учун. Масалан, катта буюртмачи 120 000 сўмдан 500 та сўраса ва сех бу ой тўлиқ банд бўлмаса, ҳар донадан 25 000 сўм доимий харажатни ёпишга қўшилади. Оддий савдо бундай нархга ўтиб кетса, доимий харажатни ҳеч нарса қопламайди.
Мақсадли нарх бозор оралиғига тушса — яхши. Ундан юқори бўлса, харажатлар тузилмасини қайта кўриш керак. Ундан анча паст бўлса, эҳтимол сиз нархни кам қўйгансиз.
Чегирма ва аксияларни ҳам шу жадвал билан текширинг. 10% чегирмадан кейин нарх 137 700 сўм бўлади, донадаги фойда эса 44 000 дан 28 700 сўмга тушади, яъни учдан бир қисмдан кўпроқ камаяди. Аксияни фойдани емасдан қандай ҳисоблаш аксия ва чегирмалар стратегияси мақоласида кўрилган.
Нарх ҳисоблаш тартиби: 8 қадам
- Ҳар асосий маҳсулот учун тўғридан-тўғри харажатлар рўйхатини тузинг: материал, ишбай ҳақ, қадоқ, етказиш.
- Ўтган 3 ойнинг доимий харажатларини йиғинг, эгасининг меҳнатини бозор маоши билан қўшинг.
- Тақсимлаш базасини танланг: режадаги доналар ёки иш соати. Реал қувватга яқин режани олинг.
- Тўлиқ таннархни ҳисобланг. ҚҚС тўловчиси бўлсангиз, барча рақамларни ҚҚСсиз юритинг. Айланма солиқда бўлсангиз, кирувчи ҚҚСни харид нархига қўшинг.
- Керакли фойдани сўмда белгиланг, кейин устамага ёки маржага айлантиринг.
- Нархдан фоиз бўлиб олинадиган харажатларни (1 − фоизлар) формуласи билан қўшинг. Ҳар канал учун алоҳида нарх чиқаринг.
- Натижани бозор нархи билан солиштиринг ва пастки чегарани ёзиб қўйинг.
- Хомашё нархи ўзгарганда ва ҳар чоракда қайта ҳисобланг.
Бу жадвал молиявий режа учун ҳам асос бўлади: нарх тахмини қанча аниқ бўлса, тушум ва фойда прогнози шунча ишончли. Бу тартиб бизнес-режа тузиш мақоласида кўрилган.
Оддий қоида: ҳар маҳсулот учун учта рақамни — пастки чегара, мақсадли нарх ва бозор нархини — битта қаторда кўриб туринг. Учала рақам кўз олдида бўлса, чегирма ва катта буюртма бўйича қарор тез ва хотиржам қабул қилинади.
Кўп бериладиган саволлар
Устама неча фоиз бўлиши керак?
Ҳамма учун тўғри битта фоиз йўқ. Устама доимий харажатларни қоплаши, режадаги фойдани бериши ва шу билан бирга нарх бозорда сотиладиган чегарада қолиши керак. Аввал керакли фойдани сўмда ҳисобланг, кейин уни фоизга айлантиринг. Тармоқ бўйича ъодатий устамаъ деган рақамларга таянманг: ҳар бизнеснинг харажат тузилмаси ҳар хил.
Комиссияни таннархга қўшиш кифоя эмасми?
Йўқ, агар комиссия нархдан фоиз сифатида олинса. Нарх ошгани сари комиссия ҳам ошади. Бундай харажатларни таннархга қўшмайсиз, аксинча, нархни (1 − фоизлар йиғиндиси) га бўласиз. Акс ҳолда ҳар сотувдан режадагидан кам пул қолади.
ҚҚС тўловчиси нархни қандай ҳисоблайди?
Таннарх, устама ва фойдани ҚҚСсиз ҳисобланг. Ҳисобга олинадиган кирувчи ҚҚС харажат эмас, уни таннархга қўшманг. Тайёр ҚҚСсиз нархнинг устига ҚҚС қўшилади. Айланма солиқ тўловчисида эса кирувчи ҚҚС ҳисобга олинмайди ва таннархга киради. Амалдаги ставка ва ҳисобга олиш тартибини бухгалтерингиз билан Солиқ кодекси бўйича текширинг.
Нархни қанчалик тез-тез қайта ҳисоблаш керак?
Хомашё ёки харид нархи сезиларли ўзгарганда, ижара ёки ойликлар ошганда, ишлаб чиқариш ҳажми режадан анча фарқ қилганда ва камида чоракда бир марта. Қайта ҳисоблаш нархни дарҳол ўзгартириш дегани эмас, лекин қайси маҳсулотда фойда йўқолаётганини кўрсатади.
Нархингиз барча харажатни қоплаяптими?
Таннарх, канал харажатлари ва рақобат нархини бирга кўриб чиқиб, ҳар асосий маҳсулот учун пастки чегара, мақсадли нарх ва устамани хотиржам ҳисоблаб берамиз.