Асосий контентга ўтиш
Бепул 20 дақиқалик маркетинг аудит
Жойлар сони чегараланган

Саволингиз борми?

Жамоамиз одатда 5 дақиқа ичида жавоб беради.

WWhatsApp ТTelegram

Аксия ва чегирма ўтказиш: фойдани емасдан ҳисоблаш, механика танлаш ва натижани ўлчаш

Чегирмадан кейин сотув қанча ошиши керак? Зарарсизлик формуласи, чегирма турлари, режалаш, қонун талаблари ва натижани ўлчаш — сўмдаги мисол билан.

Аксия ва чегирма ўтказиш: фойдани емасдан ҳисоблаш, механика танлаш ва натижани ўлчаш

Қисқа жавоб: чегирма сотувни оширади, лекин ҳар бир сотувдан фойдани камайтиради. Аксия фойда келтириши учун сотув ҳажми шу йўқотишни қоплайдиган даражада ўсиши керак. Маржа 30% бўлса, 10% чегирмадан кейин сотув 50% ошиши керак — фақат аввалги фойдага қайтиш учун. Шунинг учун аксия ҳиссиёт билан эмас, ҳисоб билан бошланади.

Аксия — бизнес учун маркетинг тизимининг бир воситаси, холос. У талабни тезлаштиради, лекин заиф таклиф ёки ёмон хизматни тузатмайди. Бу мақолада чегирма маржага қандай таъсир қилиши, қайси механика қачон мос келиши, аксияни қандай режалаш ва натижани қандай ўлчаш кўрилган.

Чегирма маржани қандай ейди: асосий формула

Чегирма нархдан олинади, лекин тўлиқ фойдадан чиқади. Таннарх ўзгармайди. Шунинг учун 10% чегирма фойдани 10% эмас, анча кўпроқ камайтиради.

Шартли мисол. Товар нархи 100 000 сўм, ўзгарувчан харажат (харид нархи, қадоқ, етказиш) 70 000 сўм. Бир сотувдан фойда 30 000 сўм, маржа 30%. 10% чегирмадан кейин нарх 90 000 сўм, фойда 20 000 сўм. Яъни фойда учдан бир қисмга камайди. Аввалги 30 000 сўмни олиш учун энди битта эмас, 1,5 та товар сотиш керак.

Керакли сотув коэффитсиенти = маржа ÷ (маржа − чегирма) Иккала кўрсаткич ҳам нархдан фоизда олинади.

Қуйидаги жадвал аввалги ялпи фойдани сақлаш учун сотув қанчага ошиши кераклигини кўрсатади:

  • 20% — 5%: +33%; 10%: +100%; 15%: +300%; 20%: фойда нолга тушади
  • 30% — 5%: +20%; 10%: +50%; 15%: +100%; 20%: +200%
  • 40% — 5%: +14%; 10%: +33%; 15%: +60%; 20%: +100%
  • 50% — 5%: +11%; 10%: +25%; 15%: +43%; 20%: +67%

Бу ерда маржа — устама эмас. Устама таннархга нисбатан, маржа эса нархга нисбатан ҳисобланади. Иккисини аралаштириш аксия ҳисобини бузади. Фарқи нарх, устама ва маржа мақоласида батафсил кўрилган.

Чегирма қачон фойда келтиради, қачон зарар

Чегирма бешта ҳолатда ўзини оқлайди:

Шунингдек ўқинг Мижозлар базаси жим ётибдими? «Ухлаб қолган» лид ва мижозларни қайта фаоллаштириш Бизнес · 8 дақиқа
  • Бўш қувват бор. Ресторан кундузи ярим бўш, салон тушдан кейин ишсиз, ишлаб чиқариш тўлиқ юкланмаган. Доимий харажат барибир тўланади, қўшимча мижоз фақат ўзгарувчан харажатни қопласа ҳам фойда беради.
  • Эски қолдиқ пулни ушлаб турибди. Мавсуми ўтган товар ҳар ой жой ва пул эгаллайди. Бу ерда мақсад фойда эмас, пулни айланмага қайтариш.
  • Янги мижозни олиш керак. Биринчи харид учун чегирма ўзини қайта харид ҳисобига оқлайди. Агар мижоз қайтмаса, бу шунчаки арзон сотув бўлади.
  • Ўртача чекни ошириш. "Иккинчи товарга чегирма" ёки тўплам мижозни кўпроқ олишга ундайди.
  • Мавсум чўққиси. Наврўз, 1-сентабр ёки Янги йилда харидор барибир сотиб олади, савол фақат қаердан. Бу пайтда чегирмани ҳамма товарга эмас, мижозни олиб келадиган бир нечта оммабоп товарга беринг — қолганини у тўлиқ нархда олади. Бу саналарга тайёргарлик мавсумий маркетинг календари мақоласида ёзилган.

Чегирма зарар келтирадиган ҳолатлар ҳам аниқ:

  • Мижоз барибир сотиб оларди. Доимий мижоз одатдаги харидини арзонроқ қилди. Сотув ўсмади, фойда камайди.
  • Харид олдинга сурилди. Мижоз бир ойлик захирани аксияда олди ва кейинги икки ҳафта келмади.
  • Мижоз чегирма кутишга ўрганди. Ҳар ой аксия бўлса, тўлиқ нархда ҳеч ким олмайди.
  • Нарх обрўси тушади. Премиум товарга доимий чегирма "аслида бу арзон" деган фикр уйғотади.
Бухородаги оилавий ресторан эгаси кундузги бўш соатда келган меҳмонларга чой тортмоқда

Чегирма турлари: қайси механика нимага мос

  • Тўғридан-тўғри фоиз — Маржага таъсири: Бутун чекдан кесади; Нимага мос: Қолдиқни тозалаш, қисқа муддатли аксия
  • Суммадан чегирма ("Х сўмдан ошса, Й сўм") — Маржага таъсири: Чегарани тўғри қўйсангиз, назорат қилинади; Нимага мос: Ўртача чекни ошириш
  • "2+1", "3+1" — Маржага таъсири: Ҳақиқий чегирма 33% ва 25%; Нимага мос: Тез айланадиган, арзон товар
  • Иккинчи товарга −50% — Маржага таъсири: Икки дона бўйича 25%; Нимага мос: Кийим, поябзал, косметика
  • Совға — Маржага таъсири: Совғанинг таннархи қадар; Нимага мос: Нархни туширмасдан қиймат қўшиш
  • Тўплам — Маржага таъсири: Тўплам ичида тақсимланади; Нимага мос: Секин сотиладиган товарни оммабопи билан бирга сотиш
  • Бонус ёки кешбек — Маржага таъсири: Кейинги харид ҳисобига; Нимага мос: Мижозни қайтариш
  • Вақт бўйича чегирма — Маржага таъсири: Фақат бўш соатларда; Нимага мос: Кафе, салон, автомойка, спорт зал
  • Промо-код — Маржага таъсири: Фақат код билан келганларга; Нимага мос: Канал самарасини ўлчаш

"2+1" ни мижоз "битта текин" деб кўради. Аслида бу уч дона бўйича 33% чегирма. Маржа 30% бўлса, бундай аксия ҳар сотувда зарар беради. Механикани танлашдан олдин уни фоизга айлантириб, жадвалдаги билан солиштиринг.

Совға кўпинча фойдалироқ. Чакана нархи 50 000 сўмлик совға сизга, масалан, 30 000 сўмга тушади. Мижоз 50 000 сўмлик қийматни кўради. Тўпламни қандай йиғиш ва нархлаш тўплам ва комплект товарлар мақоласида кўрилган. Бонус ва кешбек дастурлари иқтисодиёти мижозни қайтариш ва садоқат дастури мақоласида ҳисоблаб кўрсатилган.

Аксиядан олдин ҳисоб: шартли мисол билан 5 қадам

Шартли мисол: Самарқанддаги поябзал дўкони.

  1. Базавий даврни олинг. Оддий ҳафтада 50 жуфт сотилади. Ўртача нарх 400 000 сўм, ўзгарувчан харажат 260 000 сўм. Бир жуфтдан фойда 140 000 сўм (маржа 35%). Ҳафталик ялпи фойда 50 × 140 000 = 7 000 000 сўм.
  2. Аксия нархини ҳисобланг. 15% чегирма: нарх 340 000 сўм, бир жуфтдан фойда 80 000 сўм.
  3. Аксия харажатларини қўшинг. Реклама, баннер ва қўшимча сотувчи учун 2 000 000 сўм.
  4. Керакли сотувни топинг. (7 000 000 + 2 000 000) ÷ 80 000 = 112,5. Яъни камида 113 жуфт, оддий ҳафтадан 126% кўп. Рекламасиз ҳисобда ҳам 7 000 000 ÷ 80 000 = 87,5, яъни 88 жуфт керак бўларди.
  5. Реалми, текширинг. Шу ҳажмга захира етадими? Дўкон ва касса шунча мижозни қабул қила оладими? Ўтган аксияларда сотув неча марта ошган эди?

Агар 113 жуфт реал бўлмаса, учта йўл бор: чегирмани камайтириш, чегирмани фақат юқори маржали моделларга бериш ёки фоизни совға билан алмаштириш.

Аксияни режалаштириш: муддат, захира ва жамоа

Ҳар бир аксия учун бир саҳифалик режа ёзинг:

  • Мақсад. Битта асосий мақсад: қолдиқни тозалаш, янги мижоз, ўртача чек ёки бўш соатларни тўлдириш. Мақсадга қараб натижа ўлчанади.
  • Кимга. Ҳаммага, фақат янги мижозларга ёки 3 ойдан бери келмаганларга. Доимий мижозга оммавий чегирма кўпинча беҳуда.
  • Муддат. Қисқа ва аниқ: 3–7 кун. Чексиз аксия аксия бўлмай қолади.
  • Захира. Кутилган сотувга етарли товар борми? Аксия товари тугаб қолса, мижоз норози бўлиб кетади.
  • Шартлар. Қайси товарлар киради, қайсилари кирмайди, бошқа чегирмалар билан қўшиладими, қайтариш қандай бўлади. ЭЪлон қилингандан кейин шартлар ўзгартирилмайди.
  • Нарх тарихи. Ҳар бир аксия товарининг охирги 30 кундаги нархлари сақланган бўлсин: чегирма шу даврдаги энг паст нархдан ҳисобланади.
  • Касса ва ҳисоб тизими. Аксия нархи кассада, сайтда ва marketplace'да бир вақтда ўзгаради. Тугаш вақтида автоматик эски нархга қайтади. Marketplace аксияларининг ўз қоидаси ва комиссия ҳисоби бор — Uzum учун улар Uzum Маркет аксиялари мақоласида.
  • Жамоа. Сотувчилар шартларни билиши, мижозга бир хил тушунтириши керак.

Қонун ва ҳалоллик: сохта чегирмадан сақланинг

Ўзбекистонда аксия ва чегирмага учта ҳужжат тегади.

Чакана савдо қоидалари (Вазирлар Маҳкамасининг 2025-йил 21-октябрдаги 662-сон қарори билан киритилган ўзгаришлар). Чегирма ҳақидаги энг аниқ талаблар шу ерда:

  • чегирмагача бўлган нарх сифатида эълондан олдинги охирги 30 кундаги энг паст нарх кўрсатилади (қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари бундан мустасно);
  • нархни сунъий кўтариб, кейин уни чегирма қилиб кўрсатиш тақиқланади;
  • сотувчи чегирмадан олдинги 30 кундаги нархлар ҳисобини юритади ва харидор сўраса кўрсатади;
  • чегирманинг шартлари ва амал қилиш муддати аниқ ёзилади, аксия шартлари эълон қилингандан кейин ўзгартирилмайди.

«Реклама тўғрисида»ги Қонун (2022-йил 7-июн, ЎРҚ-776). Ноаниқлик, бўрттириш ёки муҳим маълумотни айтмаслик орқали чалғитадиган реклама ишончсиз реклама ҳисобланади, бундай рекламага йўл қўйилмайди. Товарни сотиб олиш шартлари ҳақидаги муҳим маълумотни яшириш ва нархни чет эл валютасида кўрсатиш мумкин эмас. Тадбир, танлов ёки ўйин кўринишидаги рағбатлантирувчи аксияда шартлар бошланишдан олдин эълон қилинади, соврин фондисиз бундай аксия ўтказилмайди. Дори воситалари, биологик фаол қўшимчалар ва алкогол бўйича рағбатлантирувчи аксиялар тақиқланган.

«Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонун. Сотувчи нарх ва харид шартлари ҳақида ишончли маълумот бериши шарт. Бир хил товарга тўлов шаклига қараб ҳар хил нарх қўйиш тақиқланган, лекин нақд пулсиз тўлов учун рағбат бериш мумкин.

Рақобатни ривожлантириш ва истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитаси 2024-йил декабрида байрам олдидан фақат «қоғозда» қолган чегирмалар ҳақида огоҳлантирган. Амалий қоида: «−50%» ёзишдан олдин товарнинг 30 кунлик нарх тарихини очинг ва энг паст нархдан ҳисобланг. Агар шу нархдан чегирма кичик чиқса, ёзувни ҳам кичик қилинг. Бу юридик маслаҳат эмас: мураккаб механикани юрист билан кўриб чиқинг.

Натижани ўлчаш: тушум эмас, қўшимча фойда

Самарқанддаги дўкон мисолига қайтамиз. Аксия ҳафтасида 100 жуфт сотилди. Тушум 100 × 340 000 = 34 000 000 сўм, оддий ҳафтада эса 20 000 000 сўм эди. Кўринишидан муваффақият. Энди фойдани ҳисоблаймиз: 100 × 80 000 = 8 000 000, рекламани айирсак 6 000 000 сўм. Оддий ҳафтада 7 000 000 сўм эди. Тушум 70% ошди, фойда эса 1 000 000 сўмга камайди.

Натижани шу кўрсаткичлар билан баҳоланг:

  • Қўшимча сотув — Қандай ҳисобланади: Аксия сотуви − базавий давр сотуви
  • Қўшимча ялпи фойда — Қандай ҳисобланади: Аксия фойдаси − аксия харажатлари − базавий фойда
  • Ўртача чек — Қандай ҳисобланади: Тушум ÷ чеклар сони
  • Янги мижозлар улуши — Қандай ҳисобланади: Биринчи марта харид қилганлар ÷ барча харидорлар
  • Қайта харид — Қандай ҳисобланади: Аксияда келган янги мижозлардан 30–60 кунда қайтганлар улуши
  • Аксиядан кейинги пасайиш — Қандай ҳисобланади: Кейинги 2–4 ҳафта сотуви базавий даврга нисбатан

Базавий давр сифатида аксиядан олдинги 4 ҳафтанинг ўртачасини олинг. Бир нечта филиал бўлса, аксия ўтмаган филиални солиштириш учун қолдиринг. Ҳар бир каналга алоҳида промо-код ёки УТМ белги беринг. Шунда қайси канал фойдали харидор олиб келганини биласиз. Созлаш тартиби маркетинг аналитикаси ва УТМ мақоласида бор.

Самарқанддаги поябзал дўкони эгаси аксиядан кейин қолган қутиларни санаб дафтарга ёзмоқда

Кўп учрайдиган хатолар

  • Чегирма маржадан эмас, "рақобатчида шунча" деган фикрдан танланади.
  • Натижа тушум билан баҳоланади. Фойда тушганини ҳеч ким кўрмайди.
  • Аксия ҳамма товарга бирдан. Юқори ва паст маржали товарлар бир хил фоизда арзонлашади.
  • Аксиядан кейинги сотув пасайиши ҳисобга олинмайди.
  • Шартлар ёзилмаган. Сотувчи бир нарса, реклама бошқа нарса дейди.
  • Аксия тугамайди. "Фақат бугун" ёзуви бир ой туради ва мижоз ишонмай қўяди.

Аксия олдидан checklist

  • ☐ Битта аниқ мақсад ёзилган
  • ☐ Ҳар бир товар учун маржа нархдан фоизда ҳисобланган
  • ☐ Керакли сотув ўсиши формула билан топилган ва реал экани текширилган
  • ☐ Аксия харажатлари ҳисобга қўшилган
  • ☐ Механика фоизга айлантирилиб солиштирилган
  • ☐ Муддат, шартлар ва истиснолар ёзилган, олдиндан эълон қилинган ва аксия давомида ўзгармайди
  • ☐ Чегирма охирги 30 кундаги энг паст нархдан ҳисобланган, нарх тарихи сақланган
  • ☐ Захира кутилган сотувга етади
  • ☐ Касса, сайт ва marketplace'да нарх бир вақтда ўзгаради ва қайтади
  • ☐ Базавий давр ва ўлчанадиган кўрсаткичлар олдиндан белгиланган
  • ☐ Аксиядан 2–4 ҳафта кейин якуний ҳисоб режалаштирилган

Кўп бериладиган саволлар

Чегирмадан кейин сотув қанча ошиши керак?

Формула: керакли сотув коэффитсиенти = маржа ÷ (маржа − чегирма), иккаласи ҳам нархдан фоизда. Масалан, маржа 30% ва чегирма 10% бўлса, 30 ÷ 20 = 1,5. Яъни олдинги фойдани сақлаш учун сотув 50% ошиши керак. Аксия учун қўшимча реклама сарфланса, бу ҳам ҳисобга қўшилади.

Қайси бири фойдалироқ: фоизли чегирма ёки совға?

Кўпинча совға. Мижоз совғанинг чакана нархини кўради, сиз эса унинг таннархини тўлайсиз. Фоизли чегирма эса бутун чекдан маржани кесади. Лекин совға мижозга ҳақиқатан керак бўлиши ва асосий товар билан боғлиқ бўлиши керак.

Аксиядан олдин нархни кўтариб, кейин чегирма кўрсатса бўладими?

Йўқ. 2025-йил 22-октябрдан Чакана савдо қоидаларига кўра, чегирмагача бўлган нарх сифатида эълондан олдинги охирги 30 кундаги энг паст нарх кўрсатилади (қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари бундан мустасно). Нархни сунъий кўтариб, кейин уни чегирма қилиб кўрсатиш тақиқланган. Сотувчи 30 кунлик нархлар ҳисобини юритади ва харидор сўраса кўрсатади. Аниқ ҳолат бўйича юрист билан маслаҳатлашинг.

Аксия муваффақиятли бўлганини қандай биламан?

Тушумга эмас, қўшимча ялпи фойдага қаранг. Аксия давридаги фойдани оддий даврдаги фойда билан солиштиринг, аксия харажатларини айиринг ва аксиядан кейинги 2–4 ҳафтадаги сотув пасайишини ҳам ҳисобга олинг. Янги мижозлар қайта харид қилганми — буни ҳам алоҳида ўлчанг.

Кейинги аксиянгиз фойда келтирадими?

Маржа, керакли сотув ўсиши ва аксия харажатларини сизнинг рақамларингиз билан олдиндан ҳисоблаб, механикани бирга танлаймиз.

Аксияни бирга ҳисоблаш →

Қаердан бошлашни бирга аниқлаймиз

DORA мутахассиси билан бепул консултатсия

Telegram'да ёзиш

Лойиҳангизни муҳокама қиламиз

Рақамингизни қолдиринг — мутахассис сиз билан боғланади.

Telegram орқали ариза қолдириш

Маълумотларингиз фақат сиз билан боғланиш учун ишлатилади.