Асосий контентга ўтиш
Бепул 20 дақиқалик маркетинг аудит
Жойлар сони чегараланган

Саволингиз борми?

Жамоамиз одатда 5 дақиқа ичида жавоб беради.

WWhatsApp ТTelegram

Зарарсизлик нуқтаси: формула, сўмдаги мисол ва ундан қарор қабул қилишда фойдаланиш

Зарарсизлик нуқтасини ҳисоблаш: битта ва бир нечта маҳсулот, босқичли доимий харажат, пул бўйича нуқта, мавсум ва нарх стсенарийлари сўмдаги мисолда.

Зарарсизлик нуқтаси: формула, сўмдаги мисол ва ундан қарор қабул қилишда фойдаланиш

Қисқа жавоб: зарарсизлик нуқтаси — бизнес на фойда, на зарар кўрадиган сотув ҳажми. Формула оддий: доимий харажатлар ÷ маржинал даромад улуши. Лекин амалда битта рақам етмайди. Ассортимент ўзгарса, нуқта силжийди. Янги ходим олинса, у зинапоядек сакрайди. Кредит ва эгасининг олган пули қўшилса, пул бўйича нуқта ундан ҳам юқори чиқади. Қуйида буларнинг барчаси битта шартли мисолда ҳисобланган.

Асосий тушунчалар — маржинал даромад, доимий ва ўзгарувчан харажат — бизнес иқтисодиёти эгаси учун мақоласида тушунтирилган. Бу мақолада эса формула қандай қилиб қарорга айланиши кўриб чиқилади.

Формула: битта маҳсулотдан бошланг

Шартли мисол: маҳалладаги кафе. Унинг ойлик доимий харажатлари:

  • Ижара — Ойига, сўм: 12 млн
  • Ходимлар ойлиги — Ойига, сўм: 26 млн
  • Коммунал тўловлар — Ойига, сўм: 5 млн
  • Дастур, алоқа, реклама — Ойига, сўм: 3 млн
  • Ускуна амортизатсияси — Ойига, сўм: 2 млн
  • Жами — Ойига, сўм: 48 млн

Аввал кафе фақат ош сотади деб фараз қилинг. Бир порсия 40 000 сўм. Гўшт, гуруч, ёғ, сабзи, нон ва қадоқ — 24 000 сўм. Ҳар порсиядан 16 000 сўм қолади. Бу маржинал даромад. Айнан у ижара ва ойликларни қоплайди.

Дона бўйича формула:

Зарарсизлик ҳажми = доимий харажатлар ÷ (нарх − бир донанинг ўзгарувчан харажати)

48 000 000 ÷ 16 000 = 3 000 порсия ойига. Кафе 30 кун ишласа, кунига 100 порсия. Тушумда бу 120 млн сўм.

"Кунига 100 порсия" — ошпаз ҳам, офитсиант ҳам тушунадиган мақсад. Смена тугаши билан кун режага етган-етмагани кўринади.

Бир нечта маҳсулот: ассортимент нуқтани суради

Ҳақиқий кафе ош, сомса ва чой сотади. Ҳар бирида маржинал даромад улуши ҳар хил.

Шунингдек ўқинг Инвесторлар учун имтиёзлар: эркин иқтисодий зоналар, кичик саноат зоналари ва инвеститсия шартномаси Бизнес · 8 дақиқа
  • Ош — Нарх: 40 000; Ўзгарувчан харажат: 24 000; Маржинал даромад: 16 000; Улуши: 40%; Тушумдаги ҳиссаси: 50%
  • Сомса — Нарх: 10 000; Ўзгарувчан харажат: 5 000; Маржинал даромад: 5 000; Улуши: 50%; Тушумдаги ҳиссаси: 30%
  • Чой ва ичимлик — Нарх: 8 000; Ўзгарувчан харажат: 2 000; Маржинал даромад: 6 000; Улуши: 75%; Тушумдаги ҳиссаси: 20%

Ўртача улуш тушумдаги ҳиссага қараб ҳисобланади: 40% × 0,5 + 50% × 0,3 + 75% × 0,2 = 20% + 15% + 15% = 50%.

Зарарсизлик тушуми: 48 млн ÷ 0,50 = 96 млн сўм. Кунига 3,2 млн сўм.

Энди меҳмонлар кўпроқ ош, камроқ чой ола бошлади дейлик. Ҳиссалар 70%, 20% ва 10% бўлди. Ўртача улуш: 28% + 10% + 7,5% = 45,5%. Нуқта 48 ÷ 0,455 ≈ 105,5 млн сўмга кўтарилади. Тушум 120 млн бўлиб қолса ҳам, фойда 5,4 млн сўмга камаяди.

Хулоса: ассортиментли бизнесда нуқта битта қотган рақам эмас. У нима сотилаётганига боғлиқ. Шунинг учун ҳар ой тушумга эмас, маҳсулотлар ҳиссасига ҳам қаранг. Бу рақамларни ойлик ҳисоботга қандай жойлаш эгаси учун бошқарув ҳисоби мақоласида кўрилган.

Амалий усул: улуши юқори маҳсулотни таклиф қилишни одатга айлантиринг. Кафе учун бу ошга чой ва салат таклиф қилиш. Офитсиантнинг битта жумласи ўртача улушни оширади.

Йўл бўйидаги кафеда ошпаз қозондан ош сузмоқда, офитсиант чой ва сомса олиб кетмоқда

Доимий харажат зинапояси

Дарсликда доимий харажат текис чизиқ. Амалда у зинапоя. Ҳозирги жамоа ойига 130 млн сўмгача савдони эплайди. Ундан кўп меҳмон келса, иккинчи смена керак: ошпаз ёрдамчиси ва икки офитсиант. Бу ойига яна 14 млн сўм.

  • 130 млн гача — Доимий харажат: 48 млн; Зарарсизлик тушуми: 96 млн
  • 130–190 млн — Доимий харажат: 62 млн; Зарарсизлик тушуми: 124 млн

Тузоқ шу ерда. 130 млн тушумда фойда 65 − 48 = 17 млн. Иккинчи смена қўшилган ойда, худди шу тушумда фойда 65 − 62 = 3 млн. Фойда яна 17 млн бўлиши учун тушум (62 + 17) ÷ 0,5 = 158 млн га етиши керак.

Зинапояга чиқишдан олдин икки саволга жавоб беринг. Талаб 158 млн га етадими? Етгунча ўтадиган ойларни нима билан қоплайсиз? Баъзан смена қўшиш ўрнига менюни қисқартириш ёки иш вақтини ўзгартириш арзонроқ тушади. Доимий харажатни қаердан камайтириш мумкинлиги бизнес харажатларини камайтириш мақоласида кўрилган.

Пул бўйича зарарсизлик нуқтаси

Оддий нуқта фойдани кўрсатади. Ойлик эса пул билан тўланади. Шунинг учун пул бўйича нуқтани алоҳида ҳисобланг.

Фарқ уч жойда:

  • Амортизатсия пул чиқими эмас. Уни олиб ташлайсиз: 48 − 2 = 46 млн.
  • Кредит асосий қарзи харажат эмас, лекин пул чиқади. Кафе ускуна учун ойига 6 млн қайтаради.
  • Эгасининг олган пули ҳам чиқим. Эга ойига 8 млн олади.

Пул бўйича доимий чиқим: 46 + 6 + 8 = 60 млн. Пул бўйича нуқта: 60 ÷ 0,5 = 120 млн сўм.

Кафе ойига айнан 120 млн сотсин. Ҳисоботда фойда 120 × 0,5 − 48 = 12 млн. Ҳисобдаги пул эса ўзгармайди: 12 + 2 − 6 − 8 = 0. Эга "фойда бор, пул қани?" деб сўрайди. Жавоб шу ҳисобда.

Таъминотчига тўлов муддати ва мижозлар қарзи ҳам пул нуқтасини суради. Уларни ойма-ой кўриш учун тўлов календари керак.

Кечқурун кафе эгаси қўлида конверт билан жалюзини туширмоқда, ўғли ёритиб турибди

Мавсум: ойлик ва йиллик нуқта

Кўп бизнесда тушум йил бўйи бир хил эмас. Мисолда уч ой тушум 80 млн, қолган тўққиз ой 120 млн бўлсин.

Суст ойда фойда: 80 × 0,5 − 48 = −8 млн. Йиллик фойда: 9 × 12 − 3 × 8 = 84 млн сўм. Йил бўйича бизнес фойдали.

Пул бўйича манзара бошқача. Суст ойда пул оқими: 40 − 60 = −20 млн. Уч ойда 60 млн камомад. Эга шу ойларда пул олмаса, камомад 36 млн га тушади. Бу пул яхши ойларда олдиндан йиғиб қўйилиши керак.

Мавсумий бизнес нуқтага икки марта қарайди. Йиллик нуқта бизнес ўзини оқлашини кўрсатади. Ойлик нуқта қайси ойда захира кераклигини кўрсатади.

Мустаҳкамлик захираси ва "агар..." стсенарийлари

Мустаҳкамлик (хавфсизлик) захираси — сотув қанча тушса ҳам бизнес ҳали зарарга кирмаслиги.

Мустаҳкамлик захираси = (ҳақиқий тушум − зарарсизлик тушуми) ÷ ҳақиқий тушум

Кафеда: (120 − 96) ÷ 120 = 20%. Сотув бешдан бир қисмга тушса, бизнес нолга чиқади.

Асосий саволлар битта жадвалда. Бошланғич ҳолат: тушум 120 млн, ўзгарувчан харажат 60 млн, доимий 48 млн, фойда 12 млн.

  • Бошланғич ҳолат — Тушум: 120; Маржинал даромад: 60; Фойда: 12
  • Нарх +5%, меҳмонлар сони ўзгармайди — Тушум: 126; Маржинал даромад: 66; Фойда: 18
  • Нарх +5%, меҳмонлар 5% камаяди — Тушум: 119,7; Маржинал даромад: 62,7; Фойда: 14,7
  • Меҳмонлар +10% — Тушум: 132; Маржинал даромад: 66; Фойда: 18
  • Аксия: нарх −10%, меҳмонлар +10% — Тушум: 118,8; Маржинал даромад: 52,8; Фойда: 4,8
  • Хомашё 10% қимматлашади — Тушум: 120; Маржинал даромад: 54; Фойда: 6
  • Ижара 3 млн ошади — Тушум: 120; Маржинал даромад: 60; Фойда: 9

Рақамлар млн сўмда, шартли мисол.

Уч хулоса. Кичик нарх ошириш меҳмонларнинг бир қисми кетса ҳам фойдани оширади. Аксия меҳмон кўпайса ҳам фойданинг катта қисмини ейди. Хомашё 10% қимматлашса, фойда икки баравар камаяди. Бу нархни қайта кўриш сигнали.

Керакли фойдани ҳам шу формула билан топасиз: (доимий харажат + керакли фойда) ÷ маржинал даромад улуши. Ойига 20 млн фойда керак бўлса: (48 + 20) ÷ 0,5 = 136 млн сўм.

Нуқтадан қарорга: тўртта одатий ҳолат

Янги ходим. Ойлиги 6 млн сўм бўлса, нуқта 6 ÷ 0,5 = 12 млн сўмга ошади. Ходим камида шунча қўшимча тушум келтириши ёки шунча харажатни тежаши керак.

Маҳсулотни менюдан олиб ташлаш. Сомса кам фойдали кўринади. Лекин у ойига 36 млн тушум ва 18 млн маржинал даромад беради. Олиб ташланса, фақат сомсапазнинг 4 млн сўмлик ойлиги тежалади. Фойда 14 млн га камаяди ва кафе зарарга киради. Қоида: маҳсулот у билан бирга йўқоладиган доимий харажатдан кўпроқ маржинал даромад келтирса, уни қолдиринг.

Туриб қолган товарни арзон сотиш. Савдо бизнесида товар аллақачон сотиб олинган. Унинг пули энди қайтмайди. Энди фақат қолган харажатлар муҳим: етказиш, сақлаш, комиссия. Нарх шулардан юқори бўлса, сотув пул қайтаради. Сотилмай турган қолдиқ билан ишлаш неликвид қолдиқни тугатиш мақоласида кўрилган.

Чегирмали катта буюртма. Тўйга 300 порсия ош 32 000 сўмдан сўралди. Порсиядан 8 000 сўм қолади, жами 2,4 млн сўм. Ошпаз шу куни бўш бўлса ва доимий харажат ошмаса, буюртма фойдали. Зални ёпишга тўғри келса, шу куни йўқотиладиган оддий савдонинг маржинал даромади билан солиштиринг.

Ҳисоблаш тартиби: 7 қадам

  1. Ўтган 3 ой харажатларини ўзгарувчан ва доимийга ажратинг. Аралашларини иккига бўлинг.
  2. Ҳар асосий маҳсулот ёки хизмат учун маржинал даромад улушини ҳисобланг.
  3. Тушумдаги ҳиссалар бўйича ўртача улушни топинг.
  4. Доимий харажатни шу улушга бўлинг. Натижани кунлик тушум ёки дона сонига айлантиринг.
  5. Зинапояни ёзинг: қайси тушумда кейинги ходим ёки жой керак бўлади.
  6. Пул бўйича нуқтани ҳисобланг: амортизатсиясиз, кредит ва эгасининг олган пули билан.
  7. Мустаҳкамлик захираси ва 5–6 та стсенарийни ҳисобланг. Ҳар чоракда ва ҳар катта ўзгаришдан кейин қайта ҳисобланг.

Мустаҳкамлик захираси 10% дан пастга тушса, янги доимий харажатни тўхтатиб туринг. Аввал захирани 20% атрофига қайтаринг, кейин кенгайишни ўйланг.

Кўп бериладиган саволлар

Зарарсизлик нуқтаси билан ўзини оқлаш муддати бир хил нарсами?

Йўқ. Зарарсизлик нуқтаси ойлик савол: ҳар ой қанча сотилса, ой зарарсиз ёпилади. Ўзини оқлаш муддати эса бошланғич инвеститсия — таъмир, ускуна, биринчи товар — неча ойда қайтишини кўрсатади. Бизнес нуқтадан ошгандан кейингина инвеститсия қайтишни бошлайди.

Эга ўзи ишласа, унинг меҳнатини қандай ҳисобга олиш керак?

Шу ишни бажарадиган ёлланма бошқарувчининг бозор маошини доимий харажатга қўшинг. Акс ҳолда нуқта паст чиқади ва бизнес аслида эгасининг текин меҳнати ҳисобига ушланиб туради. Эга пул олишини эса пул бўйича нуқтада алоҳида ҳисобга олинг.

Солиқни ҳисобга қандай киритиш керак?

Солиқ режимига қараб. Айланмадан олинадиган солиқ ҳар сотувдан ҳисобланади, шунинг учун уни ўзгарувчан харажатга қўшинг. Фойда солиғи фойдадан кейин ҳисобланади ва нуқтанинг ўзига таъсир қилмайди. ҚҚС тўловчиси бўлсангиз, нарх ва харажатни ҚҚСсиз олинг. Амалдаги ставкани бухгалтерингиз билан текширинг.

Ҳар бир маҳсулот учун алоҳида зарарсизлик нуқтаси керакми?

Одатда йўқ. Ижара ва ойликларни маҳсулотларга бўлиш шартли бўлади ва нотўғри хулосага олиб келади. Бутун бизнес учун битта нуқтани ҳисобланг, ҳар маҳсулот учун эса маржинал даромад улушини алоҳида кузатинг.

Бизнесингизнинг зарарсизлик нуқтаси қаерда?

Харажатларингиз ва ассортиментингизни бирга кўриб чиқиб, ҳисоб ва пул бўйича зарарсизлик нуқтасини, мустаҳкамлик захирасини ва асосий стсенарийларни хотиржам ҳисоблаб берамиз.

Нуқтани бирга ҳисоблаш →

Қаердан бошлашни бирга аниқлаймиз

DORA мутахассиси билан бепул консултатсия

Telegram'да ёзиш

Лойиҳангизни муҳокама қиламиз

Рақамингизни қолдиринг — мутахассис сиз билан боғланади.

Telegram орқали ариза қолдириш

Маълумотларингиз фақат сиз билан боғланиш учун ишлатилади.