Ma'lumot 2026-yil noyabr holatiga.
Kompaniya ro'yxatdan o'tgan, yer tanlangan, uskunalar yo'lda. Shu payt bitta kelishuv to'xtab qoladi. Qo'ng'iroqlarga javob yo'q, har bir idora «bu bizning masala emas» deydi. Tanish xorijiy hamkoringiz sizdan so'raydi: «Kimga murojaat qilsak bo'ladi?»
Sizning hamkorlaringizda ham shunday bo'lganmi? Bu holat O'zbekistondagi birinchi yilida ko'p xorijiy investorlarda uchraydi. Yaxshi tomoni: davlatda qo'llab-quvvatlash va himoya tizimi bor, uning katta qismi qonunda yozilgan. Qiyini — qaysi organ nima qilishini bilish.
Bu maqolada kim yordam berishi, kim himoya qilishi va qonun nimani kafolatlashini ko'rib chiqamiz. U O'zbekistonda biznes yuritish bo'yicha qo'llanmaning bir qismi. Soliq imtiyozlari va erkin zonalar alohida — investorlar uchun imtiyozlar va erkin zonalar maqolasida. Bu yerda gap odamlar, tartiblar va huquqiy kafolatlar haqida.
Huquqiy asos: bitta qonun, bir nechta kafolat
Asosiy hujjat — «Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to'g'risida»gi 2019-yil 25-dekabrdagi O'RQ-598-son qonun. U 2020-yil 27-yanvarda kuchga kirgan, oxirgi o'zgartirishlar 2026-yil iyulida kiritilgan (lex.uz). Hukumatning 2026-yil 1-iyul holatidagi «Xorijiy investorlar uchun qo'llanma»si ham aynan shu qonunni asosiy deb ko'rsatadi.
Qonunning yangi tahririni Senat 2025-yil 23-yanvarda ma'qullagan, u rasmiy e'lon qilingandan uch oy o'tib kuchga kirishi kerak edi (Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi, gov.uz). 2026-yil noyabr holatiga lex.uz da hamon 2019-yilgi matn amaldagi deb ko'rsatilgan. Muayyan moddaga tayanishdan oldin lex.uz da investitsiya sanangizda qaysi matn amalda ekanini tekshiring.
O'RQ-598 xorijiy investorga nimani va'da qiladi:
- 10 yillik barqarorlik — Amalda nimani anglatadi: Keyingi qonunlar sharoitingizni yomonlashtirsa, o'n yil davomida investitsiya kunidagi qonun qo'llanadi. Yaxshilovchi qoidalarni o'zingiz tanlashingiz mumkin; Modda: 19
- Milliylashtirish yo'q — Amalda nimani anglatadi: Investitsiyalar milliylashtirilmaydi; Modda: 21
- Rekvizitsiya faqat favqulodda holatda — Amalda nimani anglatadi: Rekvizitsiya (mol-mulkni davlat ehtiyoji uchun olish) faqat tabiiy ofat, avariya, epidemiya kabi hollarda, Vazirlar Mahkamasi qarori bilan va zararga mos kompensatsiya bilan; Modda: 21
- Valyutani erkin o'tkazish — Amalda nimani anglatadi: Soliq va yig'imlar to'langach, valyutani erkin olib kirish va chiqarish mumkin; Modda: 17
- Chiqishda erkin repatriatsiya — Amalda nimani anglatadi: Loyihadan chiqqanda aktivlaringizni olib chiqib keta olasiz; Modda: 18
- Qulay norma ustun — Amalda nimani anglatadi: Normalar o'zaro zid bo'lsa, investorga qulayrog'i qo'llanadi; Modda: 23
Ikki cheklovni oldindan bilgan ma'qul. Birinchisi: barqarorlik kafolati aniq xatarlardan himoya qiladi — foydani chetga chiqarishga yangi to'siqlar, investitsiya hajmi yoki xorijiy ulushga yangi cheklovlar, yangi viza va qo'shimcha talablar (19-modda, 3-qism). U barcha soliq stavkalarini muzlatmaydi. Ikkinchisi: pul o'tkazish tor holatlarda to'xtatilishi mumkin — to'lovga qobiliyatsizlik, kreditorlar huquqi buzilishi, huquqbuzarlik yoki sud va arbitraj qarori bo'lsa (17-modda).
Kim yordam beradi: «yagona darcha» va Investitsiyalarni jalb qilish agentligi
O'RQ-598 ning 31-moddasi vakolatli organni (bugun bu Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi) «yagona darcha» tamoyilida ishlashga majbur qiladi. Ya'ni siz bitta hamkor bilan gaplashasiz, u esa boshqa idoralar bilan o'zi kelishadi. Hujjat tayyorlash, elektron raqamli imzo olish va davlat xizmatlaridan foydalanishda ham yordam beriladi.
Shuningdek o'qing Investorlar uchun imtiyozlar: erkin iqtisodiy zonalar, kichik sanoat zonalari va investitsiya shartnomasiAmalda birinchi murojaat joyi — Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi huzuridagi Investitsiyalarni jalb qilish agentligi (invest.gov.uz). U Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 24-iyuldagi 621-son qarori bilan tashkil etilgan va o'zini xorijiy investorlar uchun «yagona darcha» deb ataydi. Agentlik ma'lumotiga ko'ra, u:
- qoidalar, imtiyozlar va ustuvor tarmoqlarni tushuntiradi;
- investitsiya takliflari va loyiha pasportlarini tayyorlashga yordam beradi;
- yer uchastkalari va foydalanilmayotgan davlat obyektlarini topishda ko'maklashadi;
- ruxsatnomalar va davlat xizmatlarini olishga yordam beradi;
- davlat organlari va mahalliy biznes bilan uchrashuvlar tashkil qiladi;
- loyihani investitsiyadan oldin ham, keyin ham kuzatib boradi.
Oddiy ro'yxatdan o'tish uchun agentlik shart emas. Kompaniyani fo.birdarcha.uz yagona portali orqali onlayn yoki Davlat xizmatlari markazida shaxsan ro'yxatdan o'tkazish mumkin («Xorijiy investorlar uchun qo'llanma», 2026). Bosqichlar xorijiy fuqaro kompaniya ochishi haqidagi maqolada.

Investitsiya kelishuvi: qonun bergandan ko'proq kerak bo'lsa
Ba'zan loyihaga qo'shimcha kafolat yoki davlat yordami kerak bo'ladi. Buning uchun Hukumat bilan investitsiya kelishuvi bor (O'RQ-598, 40–44-moddalar).
- Tomonlar: xorijiy investor va vakolatli investitsiya organi timsolidagi Hukumat.
- Qachon majburiy: Hukumat xorijiy investorga qo'shimcha kafolat va qo'llab-quvvatlash choralari bergan har qanday holatda.
- Qanday boshlanadi: vakolatli organga ariza, kelishuv loyihasi va biznes-reja topshiriladi.
- Ichida nima bo'lishi shart: investitsiya obyekti va hajmi, loyiha muddatlari, kelishuv muddati va nizolarni hal qilish tartibi.
- Nima bo'lishi mumkin emas: bozorda ustun mavqe beradigan mutlaq huquqlar.
Kelishuv ikki tomonlama ishlaydi. Majburiyatingizni bajarmasangiz, vakolatli organ yozma xabarnoma yuboradi. Uch oy ichida kechikish sababini hujjat bilan asoslamasangiz, u Hukumatga kelishuvni muddatidan oldin bekor qilishni taklif qiladi. Shunda imtiyozlar hisobiga to'lanmagan soliq va yig'imlarni qaytarib to'laysiz (44-modda). Shuning uchun investitsiya jadvaliga istak emas, majburiy reja sifatida qarang.
Kim himoya qiladi: biznes-ombudsman
Agar inspektor, hokimiyat yoki vazirlik kompaniyangizga nisbatan qonunga zid harakat qilsa-chi? Unda Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish bo'yicha O'zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi vakil — biznes-ombudsman kerak (2017-yil 29-avgustdagi O'RQ-440-son qonun, lex.uz).
2026-yil noyabr holatiga O'zbekistonda alohida «investitsiya ombudsmani» yo'q. Xorijiy kapitalli mahalliy kompaniyangiz tadbirkorlik subyekti, demak biznes-ombudsmanga murojaat qila oladi. Qonundagi asosiy qoidalar:
- Murojaat muddati: buzilish haqida bilgan kundan boshlab bir yil ichida (14-modda).
- Nimani ko'radi: davlat organlarining qarori, harakati yoki harakatsizligini. Kompaniyalar o'rtasidagi xo'jalik nizolarini ko'rmaydi (12-modda).
- Tezlik: mansabdorlar vakilning so'roviga o'n kun ichida javob berishi shart (12-modda).
- Vakolat: uning taqdimnomalari bajarilishi majburiy, tadbirkor nomidan sudga davlat bojisiz murojaat qiladi (8-modda).
Bu institut faol ishlayapti. 2026-yilning birinchi yarmida u tadbirkorlar huquqlari buzilishi bo'yicha 1 371 ta chora ko'rgani va 25 ta qonunga zid qaror bekor qilinganini ma'lum qilgan (Kun.uz, 2026-yil iyul).
Shartli misol. Xorijiy kapitalli qadoqlash zavodiga rejadan tashqari tekshiruv keladi va jo'natmalar ikki hafta to'xtaydi. Direktor avval tekshiruvchi organdan huquqiy asosni yozma so'raydi. O'n kundan keyin ham javob bo'lmasa, kompaniya xatlar va tekshiruv buyrug'ini ilova qilib biznes-ombudsmanga murojaat qiladi. Telefondagi norozilik aynan shu yozma izlar tufayli ko'rib chiqiladigan ishga aylanadi.

Katta masalalar qayerga boradi: Xorijiy investorlar kengashi
Ba'zi muammolar tizimli bo'ladi: bojxona qoidasi, soliq amaliyoti, yetishmayotgan normativ hujjat. Bunday masalalar O'zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Xorijiy investorlar kengashi orqali ko'tariladi. Bu — hukumat va yirik xalqaro investorlar o'rtasidagi to'g'ridan-to'g'ri muloqot maydoni.
Takliflarni kengashning ishchi guruhlari tayyorlaydi. 2026-yil may oyidagi oraliq yig'ilishda 116 ta tashabbusdan iborat umumiy paket muhokama qilingan (gov.uz, 2026-yil may). 2026-yil iyunidagi yalpi sessiyada 120 ta taklif ko'rib chiqildi va hukumatga ularni muddatlari bilan yagona yo'l xaritasiga jamlash topshirildi (Kun.uz, 2026-yil 19-iyun). Kichikroq investor bu darajaga odatda biznes-assotsiatsiya yoki savdo palatasi orqali chiqadi.
Ish nizoga borib yetsa
O'RQ-598 ning 63-moddasi tartibni belgilaydi: avval muzokara, keyin mediatsiya, keyin O'zbekistonning tegishli sudi. Xalqaro arbitraj faqat xalqaro shartnomada yoki davlat bilan kelishuvingizda amaldagi yozma arbitraj bandi bo'lsa mumkin.
Tijorat shartnomalari uchun O'zbekiston Savdo-sanoat palatasi huzuridagi Toshkent xalqaro arbitraj markazi (TIAC) ishlaydi. Qaysi huquq, til va nizo ko'riladigan joyni qanday tanlash shartnoma va nizolarni hal qilish maqolasida tushuntirilgan.
Agar davlat siz uchun nazoratchi emas, buyurtmachi bo'lsa, boshqa qoidalar amal qiladi — davlat xaridlari va tenderlar haqidagi maqolaga qarang.
Uydagidan nimasi farq qiladi
Xorijiy hamkoringiz o'z mamlakatidagi tartibga o'rganib qolgan bo'ladi. Unga farqni oldindan tushuntirib bersangiz, ko'p tushunmovchilikning oldi olinadi.
- Qozog'iston — O'zbekistonda nima boshqacha: Qozog'istonda 2015-yildan beri hukumat tayinlaydigan alohida investitsiya ombudsmani bor. O'zbekistonda 2026-yil noyabr holatiga investorlar uchun alohida ombudsman yo'q — umumiy biznes-ombudsman ishlaydi
- Rossiya — O'zbekistonda nima boshqacha: Model tanish: Rossiyada ham tadbirkorlar huquqlarini himoya qilish bo'yicha vakil bor. O'zbekistonda qonun mansabdorlarga ombudsmanga javob berish uchun aniq o'n kun beradi, shuning uchun qo'ng'iroqdan emas, yozma so'rovdan boshlang
- Germaniya — O'zbekistonda nima boshqacha: Germany Trade & Invest investitsiyalarni jalb qiladi, lekin Germaniyada barqarorlik kafolati yozilgan alohida investitsiya qonuni yo'q: xorijiy investor umumiy qonunlar va investitsiya bitimlariga tayanadi. O'zbekistonda 10 yillik kafolat investitsiya qonunida yozilgan
- Xitoy — O'zbekistonda nima boshqacha: Xorijiy investitsiyalar to'g'risidagi qonun (2020-yil 1-yanvardan amalda, 26-modda) xorijiy kapitalli kompaniyalar uchun alohida shikoyat tartibini nazarda tutadi. O'zbekistonda shikoyatlar umumiy biznes-ombudsman orqali o'tadi
Amaliy eskalatsiya zinapoyasi
- Har bir murojaatni yozma qiling va kiruvchi raqamini saqlang.
- Har qanday rad yoki kechikishning huquqiy asosini so'rang.
- Investitsiyalarni jalb qilish agentligini ulang, agar masala loyiha, ruxsatnoma yoki yerga tegishli bo'lsa.
- Biznes-ombudsmanga murojaat qiling, agar davlat organi qonunga zid ish tutsa — bir yil ichida.
- Tizimli masalalarni biznes-assotsiatsiya yoki Xorijiy investorlar kengashi kanali orqali ko'taring.
- Sud yoki arbitraj — faqat muzokara va mediatsiyadan keyin, 63-modda talab qilganidek.
Bu kanallarni biladigan mahalliy boshqaruvchi haftalab vaqtni tejaydi. Bunday rolni qanday qurish hamkor-boshqaruvchi modeli maqolasida yozilgan.
Xulosa
O'zbekiston xorijiy investorga haqiqiy vositalar beradi: qonundagi «yagona darcha», loyihalarni kuzatib boradigan agentlik, taqdimnomasi majburiy bo'lgan biznes-ombudsman va 10 yillik barqarorlik kafolati. Ularning hech biri o'z-o'zidan ishlamaydi. Qaysi biri muammongizga mosligini bilsangiz va hammasi yozma rasmiylashtirilgan bo'lsa, ishlaydi.
Investitsiyadan oldin lex.uz da O'RQ-598 ni o'qing, o'z davlatingiz bilan investitsiya bitimini tekshiring va agentlik kontaktlarini saqlab qo'ying. Kelishuv to'xtab qolganda, kimga qo'ng'iroq qilishni aniq bilasiz.
Maqola umumiy ma'lumot uchun, yuridik yoki soliq maslahati emas. O'zbekiston qonunchiligi tez-tez o'zgaradi; amaldagi matnni lex.uz da tekshiring va o'z holatingizni mahalliy yurist bilan kelishing.
Ko'p beriladigan savollar
O'zbekistonda xorijiy investorlar uchun «yagona darcha» bormi?
Ha. «Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to'g'risida»gi qonun (2019-yil 25-dekabrdagi O'RQ-598, 31-modda) vakolatli organni «yagona darcha» tamoyili asosida ishlashga majbur qiladi. Amalda birinchi murojaat joyi — Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi huzuridagi Investitsiyalarni jalb qilish agentligi (invest.gov.uz). U investitsiyadan oldin ham, keyin ham masalangizni boshqa idoralar bilan kelishtiradi.
O'zbekistonda investitsiya ombudsmani bormi?
2026-yil noyabr holatiga bunday nomdagi alohida lavozim yo'q. Mansabdorlar ustidan shikoyatlarni Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish bo'yicha Prezident huzuridagi vakil, ya'ni biznes-ombudsman ko'radi (2017-yil 29-avgustdagi O'RQ-440-son qonun). Xorijiy kapitalli mahalliy kompaniya tadbirkorlik subyekti, shuning uchun unga murojaat qila oladi. Yirik investorlarning tizimli masalalari Prezident huzuridagi Xorijiy investorlar kengashi orqali ko'tariladi.
10 yillik barqarorlik kafolati aslida nimani himoya qiladi?
O'RQ-598 qonunining 19-moddasiga ko'ra, keyingi qonunlar sharoitni yomonlashtirsa, investorga o'n yil davomida investitsiya kiritilgan kundagi qonun qo'llanadi. Bu foydani chetga chiqarishga yangi to'siqlar, investitsiya hajmi yoki xorijiy ulushga yangi cheklovlar, yangi viza va qo'shimcha talablarga tegishli. Yaxshilovchi yangi qoidalarni o'zingiz tanlab qo'llashingiz mumkin. Bu barcha soliq stavkalarini muzlatish degani emas.
Xorijiy investor davlatga qarshi to'g'ridan-to'g'ri xalqaro arbitrajga bora oladimi?
Yo'q. O'RQ-598 qonunining 63-moddasi tartibni belgilaydi: avval muzokara, keyin mediatsiya, keyin O'zbekistonning tegishli sudi. Xalqaro arbitraj faqat xalqaro shartnomada yoki davlat bilan kelishuvingizda amaldagi yozma arbitraj bandi bo'lsa mumkin. Investitsiya kiritishdan oldin O'zbekiston bilan o'z davlatingiz o'rtasidagi investitsiya bitimini tekshiring.
Qaysi eshikni birinchi taqillatishni bilmayapsizmi?
Qisqa suhbat loyihangizni kerakli davlat organiga bog'lash, aniq yozma murojaat tayyorlash va javob cho'zilsa qayerga ko'tarishni rejalashtirishga yordam beradi.