Маълумот 2026-йил ноябр ҳолатига.
Хорижий ҳамкор билан шартнома имзоланди, товар тайёр, пул ҳам бор. Лекин банк тўловни ўтказмаяпти. Кўпинча сабаб оддий: шартнома миллий тизимда рўйхатдан ўтмаган, рақами йўқ.
Хорижий ҳамкор учун бу тушунарсиз тўсиқ. Сиз учун эса бу кундалик иш. Валюта назорати — тақиқ эмас, у реестр ва таймер. Қуйида шартнома қандай рўйхатга олиниши, пул ва товар чет элда қанча «туриши» мумкинлиги, конвертатсия ва жарималар ҳақида гаплашамиз. Мақола «Ўзбекистонда бизнес» қўлланмасининг бир қисми.
Валюта назорати нимага таянади
Асосий ҳужжат — «Валютани тартибга солиш тўғрисида»ги қонун, 2019-йил 22-октабрдаги ЎРҚ-573-сон қонун таҳририда (лех.уз). Унинг мантиқи оддий.
Жорий оператсиялар эркин. Товар ва хизмат учун тўлов, фоиз, дивиденд ва улар учун валюта сотиб олиш чекланмайди (15-модда). Капитал ҳаракати оператсиялари — қарз, инвеститсия, четдаги омонат — алоҳида қоидалар билан тартибга солинади (16-модда).
Валюта фақат Ўзбекистон банклари орқали сотиб олинади. Бу резидентга ҳам, норезидентга ҳам тааллуқли (19-модда). Курс талаб ва таклиф асосида шаклланади (8-модда). Экспорт тушумини мажбурий сотиш қонунда йўқ.
Ҳар бир битим «уйга қайтиши» керак. Резидент (норезидент ҳам) ташқи савдо бўйича активлар репатриатсиясини таъминлаши шарт (11-модда). Репатриатсия — норезидент ўз мажбуриятини бажаргани: пул келди, товар етказилди, ўзаро ҳисоб-китоб қилинди ёки суғурта тўланди.
Муаммоларнинг кўпи айнан шу охирги қоидадан чиқади. Келинг, босқичма-босқич кўрамиз.
1-қадам: шартномани Э-Контрактъда рўйхатдан ўтказиш
Ташқи савдо оператсияларининг ягона электрон ахборот тизими (ЕЭИСВО) бор, амалда уни Э-Контракт дейишади. Унга банклар, солиқ ва божхона уланган.
Шунингдек ўқинг Инвесторлар учун имтиёзлар: эркин иқтисодий зоналар, кичик саноат зоналари ва инвеститсия шартномасиМониторинг тартиби Вазирлар Маҳкамасининг 2020-йил 14-майдаги 283-сон қарори билан тасдиқланган, охирги ўзгариш — 2024-йил 7-сентабрдаги 551-сон қарор (лех.уз). Муддатлар (бухгалтер.уз, 2026):
- Экспорт ёки импорт шартномаси, инвойс — Қачон: Оператсия бошланишидан олдин
- Биржа ёки ярмаркада тузилган шартнома — Қачон: 1 иш куни ичида
- Бажарилган иш ёки хизмат далолатномаси — Қачон: Кейинги ойнинг 20-санасигача
- Шартларни ўзгартирувчи қўшимча келишув — Қачон: Шартнома каби тартибда
Тизим идентификатсия рақами беради. Рақамсиз банк тўловни ўтказмайди, божхона декларатсияни қабул қилмайди. 2025-йил 19-майдан Э-Контракт ягона канал, эски порталлар маълумот узатмайди.
Истиснолар тор. Масалан, рўйхатдан ўтган ўзини ўзи банд қилганлар хизмати ва интегратсияланган электрон майдончалар орқали 5 000 АҚШ долларидан ошмайдиган товар экспорти.
Амалий маслаҳат. Рўйхатдан сиз ўтказасиз, лекин маълумот шартномадан олинади. Валюта, етказиб бериш шарти, сумма ва тўлов муддатини ҳамкор билан олдин ёзма келишиб олинг. Ҳар бир ўзгариш — янги рўйхат дегани.

2-қадам: 180 кунлик таймер
Бу қоидани хорижий ҳамкорга имзодан олдин тушунтириш керак.
Қонун муддатни норезидент мажбурияти пайдо бўлган санадан ҳисоблайди. Амалда экспортда бу экспорт санаси, аванс тўланган импортда эса тўлов санаси (11¹-модда кечикишни шу саналардан ўлчайди). Норезидент 180 кунда товар етказмаса ёки пул тўламаса, оператсия капитал ҳаракати ҳисобланади (ЎРҚ-573, 11-модда).
Жарима 181-куни бошланмайди. 11¹-модда яна 45 кун беради, кичик бизнесга — 90 кун. Ундан кейин суд қайтмаган суммадан жарима ундириши мумкин:
- 360 кунгача — Жарима: 5%
- 360–545 кун — Жарима: қўшимча 10%
- 545 кундан ортиқ — Жарима: қўшимча 35%
Шу моддада ҳимоя механизмлари ҳам бор. Форс-мажор муддатни узайтиради. Охирги 36 ойдаги муддати ўтган экспорт дебиторлиги валюта тушумининг 10 фоизидан ошмаса, жарима қўлланмайди. Суд қароридан кейин 90 кун ичида ҳаммаси қайтса, жарима қайтарилади.
Шартли мисол. Андижондаги тикув фабрикаси Германиядаги харидорга март ойида маҳсулот жўнатди, тўлов 60 кунлик кечиктириш билан. Сифат бўйича баҳс чиқиб, пул саккизинчи ойда келяпти. Фабрика 180 + 45 кун чегарасидан ўтиб кетади. Сизда ҳам шундай ҳолат бўлганми? Баҳсни олдиндан ёзма тартибга солинг: қайтариш, чегирма ёки ўзаро ҳисоб-китоб ҳужжат билан расмийлаштирилсин.
Импортда ҳам худди шундай. Хорижий етказиб берувчига 100 фоиз аванс бериб, товар 7 ойда келса, жавобгарлик сизда қолади.
Пул умуман келмаса-чи? Қонун репатриатсия деб нафақат пул тушишини, балки ўзаро ҳисоб-китоб, мажбуриятни бошқаси билан алмаштириш ва суғурта тўловини ҳам тан олади (11-модда). Шунинг учун катта экспорт шартномасини суғурталаш ва ҳар бир баҳсни ҳужжат билан ёпиш — жаримадан энг арзон ҳимоя. Ҳамкор билан ёзишмаларни, даъво хатларини ва суд ҳужжатларини сақлаб қўйинг.
Ҳозир бир марталик амнистия ҳам бор. Президентнинг 2026-йил 27-августдаги ПФ-176-сон фармонига кўра, 2027-йил 1-январгача экспортчи 2026-йил 28-августгача пайдо бўлган муддати ўтган дебиторликни ўз маблағи ҳисобидан ёпиши мумкин, тўланмаган жарима эса ёпилган суммага мутаносиб равишда ҳисобдан чиқарилади. Давлат улуши 50 фоиз ва ундан кўп бўлган корхоналар қатнаша олмайди (Бухгалтер.уз, 2026).
3-қадам: тўлов, аванс ва банк учун ҳужжатлар
Ҳар бир тўлов сизга хизмат кўрсатувчи банк орқали ўтади. Банк Э-Контракт рақамини ва тўлов шартномага мослигини текширади. Ўтказмалар, корреспондент банклар ва рад этиш сабаблари — халқаро тўловлар ҳақидаги мақолада.
Импортда божхона ҳам муҳим. Декларатсия шартнома ва инвойсга мос бўлиши керак, акс ҳолда битим тизимда «очиқ» қолади. Расмийлаштириш тартиби — импорт ва божхона расмийлаштируви мақоласида.
Аванс бўйича музокара. Хорижий етказиб берувчи кўпинча катта аванс сўрайди. Унга 180 кунлик қоидани тушунтиринг ва аккредитив, банк кафолати ёки жўнатмаларга боғланган босқичли тўловни таклиф қилинг. Бу ишончсизлик эмас, қонун талаби.
2026-йил 1-сентабрдан инвойс бўйича битимлар. Президентнинг 2026-йил 27-августдаги ПФ-174-сон фармони алоҳида шартномасиз, фақат инвойс билан расмийлаштирилган битимлар бўйича ҳисоб-китобни енгиллаштирди. Импортчи энди инвойс бўйича аванс ўтказа олади. Экспортчидан тушумнинг 50 фоизини олдиндан таъминлаш талаб қилинмайди. Сўмда тўланадиган экспортга кафолат ёки аккредитив керак эмас. Э-Контрактъда рўйхатдан ўтказиш ва унинг муддатлари сақланади (Бухгалтер.уз, 2026).
Ҳозирча фақат эълон. 2026-йил августда ҳукумат савдо уйлари ва дистрибюторлар орқали экспортда тушум муддатини 180 кундан 365 кунга узайтиришни ҳам эълон қилди (Кун.уз, 2026-йил 18-август). Бу қоида кучга кирганини топмадик — унга таянишдан олдин банкдан аниқланг.

4-қадам: конвертатсия ва валюта ҳисоблари
Резидентлар Ўзбекистон банкларида валюта ҳисоби очиши мумкин (ЎРҚ-573, 12-модда). Хорижий ҳамкор ҳам бу ердаги банкда валюта ва сўмда ҳисоб очиб, ундан фойдалана олади (13-модда).
Юридик шахс-резидент чет элда ҳисоб очса ёки ёпса, солиқ органи ва Марказий банкни хабардор қилади ҳамда бундай ҳисоблар бўйича ҳар чоракда, чорак тугаганидан кейин бир ой ичида ҳисобот беради (12-модда). Норезидент юридик шахс бу ерда ҳисоб очиши учун Ўзбекистонда фаолият юритиши керак (13-модда).
Валюта сотиб олиш учун банкка мақсади кўрсатилган конвертатсия аризаси берилади. Одатда шартнома, унинг Э-Контракт рақами ва инвойс сўралади.
5-қадам: дивиденд ва капитал
Тўғридан-тўғри хорижий инвеститсияларни жалб қилиш ва уларни репатриатсия қилиш чекланмайди (ЎРҚ-573, 16-модда). Хорижий таъсисчи дивиденд сўраса, бу жорий оператсия: солиқ тўлангач валюта эркин сотиб олинади. Босқичлари — фойдани четга чиқариш мақоласида.
Инвойс санаси билан тўлов санаси орасида курс ўзгариши мумкин. Бу рискни қандай бошқариш ҳақида — валюта рискини бошқариш мақоласида.
Хорижий ҳамкорнинг «уйидагидан» фарқи
- Европа ва Буюк Британия ҳамкори: у ерда савдо шартномаси одатда томонлар ва банк ўртасидаги иш. Шунинг учун «нега рўйхатсиз тўлай олмайсиз?» деган саволга тайёр туринг.
- Россия ва Қозоғистон ҳамкори: банк орқали валюта назорати уларга таниш. Фарқи — банклар, солиқ ва божхона учун ягона тизим ва жарималар валюта қонунининг ўзида ёзилгани.
- Туркия ва Хитой ҳамкори: экспорт тушуми қоидалари уларда ҳам бор. Ўзбекистонда асосий нуқта — импортдаги авансга ҳам тегишли 180 кунлик таймер.
Биринчи жўнатмадан олдин checklist
- ☐ Тўлов муддати баҳс учун захира билан 180 кунга сиғади
- ☐ Валюта, Incoterms, сумма ва муддатлар якуний
- ☐ Шартнома Э-Контрактъда рўйхатдан ўтган, рақами ҳамкорга юборилган
- ☐ Инвойс ва далолатномалар ўз вақтида рўйхатга олинади
- ☐ Аванс кафолат, аккредитив ёки график билан ҳимояланган
- ☐ Баҳс ва ўзаро ҳисоб-китобни ким ва қандай расмийлаштириши аниқ
Хулоса
Валюта назорати учта фактга таянади. Жорий тўловлар ва валюта сотиб олиш эркин, лекин фақат Ўзбекистон банклари орқали. Ҳар бир ташқи савдо шартномаси пул ёки товар ҳаракатидан олдин Э-Контрактъда рўйхатдан ўтади. Ҳар бир битимда 180 кунлик таймер бор, ундан кейин суд орқали жарима келиши мумкин. Шартномани шу уч нуқта атрофида тузсангиз, хорижий ҳамкор билан иш анча осонлашади.
Мақола умумий маълумот учун, юридик ёки солиқ маслаҳати эмас. Қоидалар ўзгариб туради: амалдаги таҳрирни лех.узъда ва малакали юрист билан текширинг.
Кўп бериладиган саволлар
Ҳар бир ташқи савдо шартномасини рўйхатдан ўтказиш шартми?
Одатда ҳа. Вазирлар Маҳкамасининг 2020-йил 14-майдаги 283-сон қарорига кўра шартнома, инвойс ва бажарилган хизмат далолатномалари оператсия бошланишидан олдин Э-Контракт тизимида рўйхатдан ўтади. Рақамсиз банк тўловни ўтказмайди, божхона декларатсияни қабул қилмайди. Истиснолар тор: масалан, 5 000 АҚШ долларигача бўлган электрон савдо экспорти.
Хорижий харидор экспорт учун қанча вақтда пул тўлаши керак?
Қонун 180 кунни норезидент мажбурияти пайдо бўлган санадан ҳисоблайди: амалда бу экспорт санаси, авансли импортда эса тўлов санаси. Шундан кейин қайтмаган сумма капитал ҳаракати оператсияси ҳисобланади. Жарима яна 45 кун (кичик бизнес учун 90 кун) кечикса қўлланиши мумкин (ЎРҚ-573, 11 ва 11¹-моддалар, лех.уз).
Қайтарилмаган активлар учун жарима қанча?
360 кунгача кечикишда сумманинг 5 фоизи, 360–545 кунда қўшимча 10 фоиз, 545 кундан ошса яна қўшимча 35 фоиз. Жарима суд орқали ундирилади. Суд қарори кучга киргач 90 кун ичида ҳаммаси қайтарилса, жарима қайтариб берилади (ЎРҚ-573, 11¹-модда).
Хорижий ҳамкорга дивиденд тўлаш учун валюта сотиб олса бўладими?
Ҳа. Дивиденд жорий оператсия ҳисобланади, солиқлар тўлангач валюта банк орқали эркин сотиб олинади. Валюта фақат Ўзбекистон банклари орқали, талаб ва таклиф асосидаги курсда сотиб олинади (ЎРҚ-573, 8, 15 ва 19-моддалар).
Хорижий ҳамкор билан биринчи шартномага тайёрланяпсизми?
Қисқа маслаҳатда шартнома рўйхати, тўлов шартлари ва 180 кунлик муддатларни олдиндан режа қилиб, банк ва юрист учун аниқ саволлар тайёрлаб олишингиз мумкин.