Қисқа жавоб: валюта риски — харажат ва тушум турли валютада бўлганда курс ўзгаришидан фойда йўқотиш хавфи. Импортчи сўм кучсизланганда йўқотади, экспортчи эса сўм мустаҳкамланганда. Рискни бошқариш уч қадамдан иборат. Биринчиси — очиқ позитсияни долларда ўлчаш. Иккинчиси — фойдани нолга туширадиган курсни ҳисоблаш. Учинчиси — нарх, шартнома ва захира қоидаларини олдиндан ёзиб қўйиш. Шунда курс сакраганда қарор шошилинч эмас, тайёр қоида бўйича қабул қилинади.
Курс кескин ўзгариши кўпинча инқирознинг бошланиши бўлади: таннарх бир кунда ошади, нархнома эса эскиради. Бундай вазиятда пул, жамоа ва мижозни қандай сақлаб қолиш инқирозда бизнесни бошқариш мақоласида кўрилган. Бу ерда — курс хавфини инқирозга айланмасдан олдин бошқариш ҳақида.
Сўм курси қандай шаклланади ва нега хавф икки томонлама
Марказий банк сузувчи курс режимини сақлайди. 2026–2030-йилларга мўлжалланган валюта оператсиялари стратегиясига кўра, интервенсиялар кескин тебранишларни юмшатади, курснинг бозор шакллантирган йўналишини эса ўзгартиришни мақсад қилмайди. Интервенсиялар фақат валюта биржасида ўтказилади. Корхоналар валютани фақат Ўзбекистондаги банклар орқали сотиб олади ва сотади (Қонуннинг 19-моддаси). Жорий халқаро оператсиялар учун валюта сотиб олиш чекланмаган (15-модда).
Амалий хулоса: курс ҳар йили бир томонга юришини кутманг. 2025-йилнинг дастлабки саккиз ойида сўм долларга нисбатан 3,39 фоиз мустаҳкамланган. 2026-йилнинг биринчи ярмида эса курс 11 935–12 320 сўм оралиғида юрган, июн охирида йил бошидаги даражага яқин бўлган (Марказий банкнинг ички валюта бозори шарҳи). Яъни бир йилда экспортчи йўқотади, бошқа йилда импортчи. Иккаласида ҳам режага «доллар албатта қимматлайди» деб ёзилган бўлса, хато бўлади.
Валюта риски рисклар реестридаги битта қатор. Уни бошқа рисклар билан бир жадвалда баҳолаш тартиби бизнес рисклари реестри мақоласида бор. Қуйида шу қатор батафсилроқ очилади.
Очиқ позитсияни ўлчаш: фойдани ейдиган курс
Очиқ валюта позитсияси — валютадаги талаблар минус валютадаги мажбуриятлар, бир хил муддат учун. Импортчида у одатда манфий: чет элга тўлов бор, валютада тушум йўқ. Экспортчида мусбат. Позитсияни ҳар ой оддий жадвалда юритинг:
Шунингдек ўқинг Инвесторлар учун имтиёзлар: эркин иқтисодий зоналар, кичик саноат зоналари ва инвеститсия шартномаси- Валютадаги тушумлар (экспорт, валюта ҳисоби қолдиғи)
- Валютадаги тўловлар (импорт, хорижий кредит, хизматлар)
- Очиқ позитсия
Бухгалтериядаги қайта баҳолаш ва курс фарқлари қандай юритилиши ERP'да кўп валютали ҳисоб мақоласида тушунтирилган. Риск учун эса битта рақам муҳим: фойда нолга тушадиган курс.
Шартли мисол, импортчи. Маиший техника импортчиси ойига 80 000 долларлик товар олади. Тўлов буюртмадан 60 кун кейин. Нархнома буюртма кунидаги шартли курс бўйича тузилган: 1 доллар = 12 000 сўм.
- Товар таннархи: 80 000 × 12 000 = 960 млн сўм.
- Таннархга 30 фоиз устама билан тушум: 1 248 млн сўм.
- Бошқа харажатлар (сўмда): 180 млн сўм.
- Фойда: 1 248 − 960 − 180 = 108 млн сўм.
Тўлов кунигача курс ўзгарса, нархнома жойида қолади, таннарх эса ошади:
- 0% — Таннарх, млн сўм: 960,0; Фойда, млн сўм: 108,0; Фойда қанчага камайди: —
- +3% — Таннарх, млн сўм: 988,8; Фойда, млн сўм: 79,2; Фойда қанчага камайди: −27%
- +5% — Таннарх, млн сўм: 1 008,0; Фойда, млн сўм: 60,0; Фойда қанчага камайди: −44%
- +10% — Таннарх, млн сўм: 1 056,0; Фойда, млн сўм: 12,0; Фойда қанчага камайди: −89%
Фойдани нолга туширадиган ўзгариш = фойда ÷ доллардаги таннархнинг сўмдаги қиймати = 108 ÷ 960 ≈ 11,25 фоиз. Яъни курс 13 350 сўмга етса, ой фойдасиз ёпилади. Бу рақамни ҳар бир йирик партия учун билиш керак. Устама қанча паст бўлса, хавфсизлик чегараси шунча тор.

Нарх қоидалари: сўмда нарх ва янгилаш чегараси
Қонуннинг 9-моддаси бўйича Ўзбекистонда нарх фақат сўмда белгиланади ва долларга ёки шартли бирликка боғланмайди. Шунинг учун импортчи курс ўзгаришини мижозга формула орқали ўтказа олмайди. У нархнома билан ишлайди. Учта қоида етарли:
- Янгилаш чегараси. Курс нархнома тузилган кундагидан белгиланган фоиздан кўп ўзгарса, нархнома қайта ҳисобланади. Чегара фойдани ейдиган ўзгаришдан анча паст бўлсин. Мисолдаги компания учун 11,25 фоиздан кам, масалан 3 фоиз. Курс 5 фоизга, 12 600 сўмга чиқса, партиянинг янги сотув қиймати: 80 000 × 12 600 × 1,3 ≈ 1 310 млн сўм.
- Нарх амал қилиш муддати. Тижорат таклифи ва ҳисоб-фактурада нарх неча кун амал қилиши ёзилади. Муддат тўлов кунигача бўлган масофадан узун бўлмасин.
- Икки томонлама қоида. Курс пасайса, нарх ҳам туширилади. Акс ҳолда рақобатчи нархни биринчи туширади ва мижоз кетади.
Устамани қандай ҳисоблаш ва бозор нархи билан қандай солиштириш нарх белгилаш: таннарх, устама ва маржа мақоласида кўрсатилган. Валюта таннархида битта қўшимча бор: устамага курс хавфи учун кичик буфер киритилади. У захира эмас, нархнинг бир қисми.
Нархнома ўзгариши ишларни секинлаштирмаслиги учун, ким ҳисоблайди, ким тасдиқлайди ва мижозга қандай хабар берилади — шуни олдиндан регламентда ёзинг.
Шартнома бандлари: хорижий ҳамкор, маҳаллий мижоз ва экспорт
Хорижий етказиб берувчи билан. Бу ерда шартнома валютасини танлаш мумкин ва курс бандлари эркинроқ.
- Иложи бўлса, тўлов валютасини тушум валютасига яқинлаштиринг. Тушум рублда бўлса, рублдаги тўлов доллар орқали икки марта конвертатсиядан қочади.
- Тўлов муддатини қисқартириш ёки авансни партияларга бўлиш очиқ позитсия муддатини қисқартиради.
- Узоқ муддатли шартномада курс ўзгариши келишилган оралиқдан чиқса, нархни қайта кўриш бандини муҳокама қилинг. Ҳамкор ҳам ўз валютасида риск кўради, шунинг учун бундай келишув бўлиши мумкин.
Маҳаллий мижоз билан. Доллар бандлари йўқ. Ишлайдиган воситалар: қисман олдиндан тўлов, нарх амал қилиш муддати, янги буюртмаларга янги нархнома қўлланади деган банд. Нархни қайта кўриш тартиби шартномада қандай ёзилишини юрист билан текширинг. Курс формуласига ўхшаб қолган банд 9-моддага зид деб топилиши мумкин.
Экспортчи учун. Қонуннинг 11-моддаси ташқи савдо бўйича активларни Ўзбекистонга қайтаришни талаб қилади. Репатриатсия 180 кундан узайса, оператсия капитал ҳаракати ҳисобланади. Тўлов ёки экспорт санасидан 180 кун ва яна 45 кун (кичик бизнес учун 90 кун) ўтса, 11¹-моддадаги жарима қўлланади: 360 кунгача кечикишда қайтарилмаган сумманинг 5 фоизи, 361–545 кунда яна 10 фоиз, 545 кундан ошса яна 35 фоиз. Форс-мажор ҳолатида муддат унинг давомийлигига узаяди. Шунинг учун экспорт шартномасидаги тўлов муддати бу чегарадан анча қисқа бўлсин, кечикиш учун эса харидорга пеня қўйилсин.

Экспортчи ҳисоби: сўм мустаҳкамланса
Экспортчининг хавфи тескари. Тушум долларда, иш ҳақи, хомашё ва ижара сўмда.
Шартли мисол. Қуритилган мева экспортчиси 100 000 долларлик партия жўнатади. Сўмдаги харажатлар 950 млн сўм.
- 12 000 — Тушум, млн сўм: 1 200; Фойда, млн сўм: 250
- 11 400 (курс 5% пасайди) — Тушум, млн сўм: 1 140; Фойда, млн сўм: 190
- 11 000 — Тушум, млн сўм: 1 100; Фойда, млн сўм: 150
Курс 5 фоиз пасайса, фойда 24 фоизга камаяди. Фойда нолга тушадиган курс: 950 млн ÷ 100 000 = 9 500 сўм, яъни жорий шартли курсдан 20,8 фоиз паст. Экспортчининг хавфсизлик чегараси кенгроқ, лекин у харажатлар сўмда ўсиши билан тораяди.
Экспортчи учун ишлайдиган қоидалар:
- Тушумни бир кунда эмас, тўлов календаридаги сўм эҳтиёжига қараб қисмлаб сотинг.
- Шартнома нархини йилига бир марта эмас, ҳар мавсумда кўриб чиқинг.
- Агар ҳам импорт, ҳам экспорт бўлса, икки оқимни битта позитсияда кўринг. Валютадаги тўловларни валюта тушумидан қилиш энг арзон ҳимоя — конвертатсия ҳам, банк фарқи ҳам йўқ.
Захира ва молиялаш қоидалари
Нарх ва шартнома хавфни камайтиради, лекин йўқотмайди. Қолган қисми учун буфер керак.
Стресс-захира. Формула: очиқ позитсия × стресс-ўзгариш × жорий курс. Импортчи мисолида кейинги икки ойлик тўлов 160 000 доллар, стресс 10 фоиз: 160 000 × 0,10 × 12 000 = 192 млн сўм. Бу пул курс сакраганда партияни тўлаш ва нархномани янгилагунча ишлаб туриш учун. Умумий пул захираси қанча бўлиши ва қаерда сақланиши бизнеснинг захира фонди мақоласида кўрилган. Валюта захираси унинг бир қисми бўлиши мумкин.
Валютани олдиндан сотиб олиш. Бир қисм тўлов учун валютани буюртма кунида, қолганини тўлов кунида сотиб олиш курсни ўртачалаштиради. Бунда пул сўмдаги депозит даромадини йўқотади, демак бу ҳам харажат. Валюта қачон ва қанча муддатга сотиб олиниши мумкинлигини банкингиз билан аниқланг.
Кредит валютаси. Тушум сўмда бўлса, валютадаги кредит қўшимча очиқ позитсия яратади. Паст фоиз курс фарқи билан қопланиб кетиши мумкин.
Форвард ва своп. Қонун банкларга валюта деривативлари билан ишлашга рухсат беради (20-модда), лекин ички бозор ҳали шаклланмоқда. 2026-йил октябрида Марказий банк валюта ва фоиз рискларини бошқарувчи компания тузиш бўйича президент қарори лойиҳасини муҳокамага қўйди. Банкингиздан форвард бор-йўқлигини ва нархини сўранг. Таклиф бўлмаса, юқоридаги қоидалар асосий ҳимоя бўлиб қолади.
Бир саҳифалик валюта сиёсати
Қуйидагини ёзиб, раҳбар ва молия ходими имзоласин:
- ☐ Очиқ позитсия жадвали ҳар ой янгиланади, масъул шахс белгиланган.
- ☐ Ҳар йирик партия учун фойдани ейдиган курс ҳисобланган.
- ☐ Нархномани янгилаш чегараси (фоизда) ва тасдиқлаш тартиби ёзилган.
- ☐ Таклиф ва ҳисоб-фактураларда нарх амал қилиш муддати бор.
- ☐ Маҳаллий шартномаларда доллар ёки шартли бирлик йўқ, юрист текширган.
- ☐ Экспорт шартномаларида тўлов муддати 180 кундан анча қисқа.
- ☐ Стресс-захира ҳисобланган ва алоҳида сақланади.
- ☐ Банкдан деривативлар бўйича жавоб олинган.
Маълумот 2026-йил ноябр ҳолатига. Мақола юридик, солиқ ёки молиявий маслаҳат эмас.
Кўп бериладиган саволлар
Маҳаллий мижоз билан нархни долларга боғлаб ёзса бўладими?
Йўқ. «Валютани тартибга солиш тўғрисида»ги Қонуннинг 9-моддасига кўра, Ўзбекистонда товар ва хизмат нархлари фақат сўмда белгиланади, нархни чет эл валютасига ёки шартли бирликка боғлаш мумкин эмас. Истисно — Президент қарори билан тасдиқланган давлат-хусусий шериклик ва инвеститсия келишувлари лойиҳалари. Курс хавфини нарх амал қилиш муддати, олдиндан тўлов ва нархни янгилаш қоидаси билан камайтиринг.
Ўзбекистонда банклар курсдан суғурталаш учун форвард таклиф қиладими?
Қонун банкларга валюта деривативлари билан ишлашга рухсат беради, лекин бу бозор ҳали шаклланмоқда. 2026-йил октябрида Марказий банк валюта ва фоиз рискларини бошқарувчи компания тузиш ҳақидаги Президент қарори лойиҳасини муҳокамага қўйди, лекин бу ҳали лойиҳа. Шунинг учун хизмат кўрсатувчи банкингиздан аниқ сўранг. Таклиф бўлмаса, асосий ҳимоя нарх, шартнома ва захира қоидалари бўлиб қолади.
Экспорт тушуми кечикса нима бўлади?
Қонуннинг 11-моддасига кўра, ташқи савдо бўйича активларни Ўзбекистонга қайтариш мажбурий. Репатриатсия 180 кундан ошса, оператсия капитал ҳаракати ҳисобланади. Тўлов ёки экспорт санасидан 180 кун ва яна 45 кун (кичик бизнес учун 90 кун) ўтса, 11¹-моддадаги жарима қўлланади: 360 кунгача кечикишда қайтарилмаган сумманинг 5 фоизи, 361–545 кунда яна 10 фоиз, 545 кундан ошса яна 35 фоиз. Бундан ташқари, кечиккан ҳар кунда курс хавфи ҳам сақланиб қолади.
Курс бўйича захирани қанча ушлаб туриш керак?
Универсал фоиз йўқ. Очиқ валюта позитсиясини стресс-ўзгаришга кўпайтиринг: масалан, 160 минг долларлик тўлов ва 10 фоизлик шартли ўзгариш 12 000 сўмлик курсда 192 млн сўм беради. Шу сумма курс ўзгарса ҳам фойдани йўқотмасдан тўлов қилиш учун керак бўладиган буфер.
Валюта позитсиянгизни бирга ҳисоблаймизми?
Импорт ва экспорт тўловларингиз, нархнома ва шартномаларингиз асосида қайси курс фойдани ейишини ҳисоблаб, нарх ва захира қоидаларини хотиржам тузиб чиқамиз.