Асосий контентга ўтиш
Бепул 20 дақиқалик маркетинг аудит
Жойлар сони чегараланган

Саволингиз борми?

Жамоамиз одатда 5 дақиқа ичида жавоб беради.

WWhatsApp ТTelegram

Муддати ўтган қарзни ундириш: эслатма, талабнома (претензия), келишув ва судгача босқичлар

Мижоздан муддати ўтган қарзни қандай ундириш: эслатмалар зинапояси, талабнома (претензия), бўлиб тўлаш келишуви, суд буйруғи, даъво ва МИБ ижроси.

Муддати ўтган қарзни ундириш: эслатма, талабнома (претензия), келишув ва судгача босқичлар

Қисқа жавоб: муддати ўтган қарзни ундириш — битта қўнғироқ эмас, олдиндан ёзилган босқичлар зинапояси. Аввал қарз ҳужжатлар билан тасдиқланади. Кейин эслатма ва қўнғироқ, сўнг ёзма талабнома (претензия) юборилади. Қарздор тўлашга тайёр бўлса-ю, пули етмаса, бўлиб тўлаш келишуви ва солиштириш далолатномаси имзоланади. Жавоб бўлмаса, иқтисодий судга суд буйруғи ёки даъво аризаси берилади. Суд ҳужжатини эса Мажбурий ижро бюроси (МИБ) ижро этади. Қуйида ҳар босқичнинг муддати, ҳужжатлари ва ҳисоб мисоли бор.

Қарз ундириш — бизнеснинг ҳуқуқий тартиби қанчалик яхши эканининг амалий синови. Шартнома, юк хати ва солиштириш далолатномаси жойида бўлса, ундириш техник иш. Ҳужжат йўқ бўлса, энг оддий қарз ҳам баҳсга айланади.

Бу мақола қарз аллақачон муддатидан ўтган ҳолат ҳақида. Лимит, эслатма ва юкни тўхтатиш орқали кечикишнинг олдини олиш дебиторлик қарзини назорат қилиш тизими мақоласида кўрилган. Тескари ҳолат, яъни ўзингиз тўлай олмай қолганингизда нима қилиш кераклиги кредиторлик қарзини бошқариш ҳақидаги мақолада ёзилган.

Биринчи қадам: қарзни ҳужжат билан тасдиқланг

Ундириш қарздорга қўнғироқдан эмас, ўз папкангизни текширишдан бошланади. Суд ҳам, нотариус ҳам, қарздорнинг юристи ҳам фақат ҳужжатга қарайди.

Ҳар бир муддати ўтган қарз бўйича алоҳида папка йиғинг:

  • Шартнома ва барча қўшимча келишувлар. Тўлов муддати ва пеня шарти қайси бандда эканини белгилаб қўйинг.
  • Етказиб бериш далили: имзоланган юк хати, электрон ҳисоб-фактура ёки бажарилган иш далолатномаси.
  • Тўловлар тарихи: қайси тўлов қайси ҳужжатни ёпгани.
  • Ёзишмалар: хатлар, мессенжердаги ваъдалар, қарздорнинг жавоблари.
  • Охирги солиштириш далолатномаси, агар бор бўлса.

Кейин икки нарсани текширинг.

Биринчиси — даъво муддати. Фуқаролик кодексининг 150-моддасига кўра умумий даъво муддати уч йил. 157-моддага кўра қарздор қарзни тан олган ҳаракат қилса, муддат узилади ва қайтадан бошланади. Эски қарзларни биринчи навбатда кўринг.

Иккинчиси — қарздорнинг ҳозирги ҳолати. Компания фаолми, тугатилиш жараёнида эмасми, бошқа кредиторлар билан судлашяптими. Буни имзодан олдин қандай текшириш контрагентни текшириш мақоласида ёзилган. Ундириш пайтида ҳам худди шу манбалар ишлайди.

Ундириш зинапояси: босқичлар ва муддатлар

Ҳар қадам олдиндан ёзилган бўлса, менежер «яна бир ҳафта кутайлик» деб қарзни ярим йилга чўзмайди. Намунавий зинапоя (Т — тўлов муддати ўтган кун):

Шунингдек ўқинг Инвесторлар учун имтиёзлар: эркин иқтисодий зоналар, кичик саноат зоналари ва инвеститсия шартномаси Бизнес · 8 дақиқа
  • Эслатма ва қўнғироқ — Қачон: Т+1 — Т+10; Ким: Менежер; Натижа: Ваъда санаси ёзиб қўйилади
  • Раҳбар даражасидаги суҳбат — Қачон: Т+10 — Т+20; Ким: Сотув раҳбари ёки эга; Натижа: Ёзма тўлов режаси ёки рад жавоби
  • Талабнома (претензия) — Қачон: Т+20 — Т+30; Ким: Юрист ёки молиячи; Натижа: Қарздор олганини тасдиқловчи ҳужжат
  • Келишув ёки суд — Қачон: Жавоб муддати ўтгач; Ким: Юрист; Натижа: Бўлиб тўлаш графиги ёки суд аризаси
  • Ижро — Қачон: Суд ҳужжати кучга киргач; Ким: Юрист; Натижа: МИБдаги ижро иши

Кунлар шартли. Узоқ йиллик мижоз учун зинапояни секинроқ, янги ва катта қарзли мижоз учун тезроқ қўйинг. Асосий қоида битта: ҳар босқичнинг охирги куни бор. У ўтса, кейинги босқич ўз-ўзидан бошланади.

Зинапоя давомида янги юк фақат олдиндан тўлов билан чиқади. Акс ҳолда қарз ундирилаётган пайтда ҳам ўсиб бораверади.

Талабнома (претензия): таркиби, муддати ва оқибати

Талабнома — қарзни расмий талаб қиладиган ёзма ҳужжат. «Хўжалик юритувчи субектлар фаолиятининг шартнома-ҳуқуқий базаси тўғрисида»ги қонуннинг 17-моддаси унинг таркибини белгилайди:

  • тарафларнинг номи, талабнома санаси ва рақами;
  • талаб асослари ва уларни тасдиқловчи далиллар;
  • талаб суммаси ва унинг ҳисоб-китоби;
  • тўлов ва почта реквизитлари, иловалар рўйхати;
  • раҳбар ёки унинг ўринбосари имзоси.

Шу қонуннинг 18-моддасига кўра қарздор талабномага уни олган кундан бошлаб 15 кун ичида жавоб бериши керак. Талабномани қарздор олганини тасдиқлайдиган усулда юборинг: хабарномали буюртма хат ёки имзо қўйдириб қўлма-қўл.

Битта фойдали банд бор. Қарздор жавобда қарзни тан олса-ю, тўлаганини кўрсатмаса, 18-моддага кўра 20 кундан кейин банкка тўлов талабномасини жавоб нусхаси билан топшириш мумкин. Шунда тан олинган сумма сўзсиз тартибда ундирилади. Бу йўлни банкингиз билан олдиндан аниқланг.

Талабнома мажбурийми? Қонуннинг 19-моддаси иқтисодий судга талабномасиз мурожаат қилишга ҳам рухсат беради. Лекин Иқтисодий протсессуал кодекснинг 148-моддасига кўра, судгача тартиб қонунда ёки шартномада белгиланган бўлса, иш фақат шу тартиб бажарилгандан кейин қўзғатилади. Шунинг учун аввал шартномадаги низолар бандини ўқинг. Мажбурий бўлмаса ҳам, талабнома фойдали. У қарздорга охирги имкон беради, жавоби эса кўпинча қарзни тан олиш ҳужжатига айланади.

Талабномага пеняни ҳам киритинг. Қонуннинг 32-моддасига кўра харидор кечиктирган ҳар кун учун кечиктирилган сумманинг 0,4 фоизи миқдорида, лекин шу сумманинг 50 фоизидан ошмаган пеня тўлайди. Шартномада бошқача шарт бўлса, уларнинг нисбатини юрист билан баҳоланг. Тўловдан асоссиз бош тортиш ёки уни четлаб ўтиш учун эса шу модданинг биринчи қисмида бош тортилган сумманинг 15 фоизи миқдорида жарима ҳам назарда тутилган.

Ҳисоб мисоли. Қарз 80 млн сўм, кечикиш 45 кун. Пеня: 80 × 0,4% × 45 = 14,4 млн сўм. Кечикиш 125 кунга етса, пеня чегарага, яъни 40 млн сўмга чиқади. Суд номутаносиб катта пеняни камайтириши мумкин. Шунинг учун пеняни кафолатланган даромад эмас, музокара воситаси деб кўринг.

Келишув: бўлиб тўлаш, реструктуризатсия ва солиштириш далолатномаси

Кўп қарздор тўлашни хоҳлайди, лекин пулни бирданига топа олмайди. Бундай ҳолатда суд эмас, ёзма келишув тезроқ пул беради. Суд жараёни ойлаб чўзилади, келишув бўйича биринчи тўлов эса кейинги ҳафтада келиши мумкин.

Келишувда бешта нарса бўлсин:

  1. Қарзнинг аниқ суммаси — асосий қарз ва пеня алоҳида.
  2. Тўлов графиги — саналар ва суммалар билан.
  3. Муддатидан олдин талаб қилиш шарти. Битта тўлов 5 кундан кўп кечикса, бутун қолдиқ дарҳол тўланади.
  4. Пеня бўйича шарт. График тўлиқ бажарилса, пенянинг бир қисмидан воз кечилади. Бузилса, пеня тўлиқ талаб қилинади.
  5. Янги юк шарти — график тугагунча фақат олдиндан тўлов билан.

Келишув билан бирга солиштириш далолатномасини ҳам имзоланг. Олий хўжалик суди Пленумининг 2015-йил 19-июндаги 282-сон қарорида қарзни тан олиш ҳаракатлари қаторида қисман тўлов ва солиштириш далолатномаси санаб ўтилган. Демак қарздорнинг ваколатли шахси имзолаган далолатнома даъво муддатини қайтадан бошлайди. Кейинчалик у суд буйруғи учун ҳам асос бўлиши мумкин.

Бўлиб тўлаш графиклари кўпайса, уларни қўлда кузатиш қийинлашади. График, кечикиш ва эслатмаларни тизимда юритиш ERP'да муддатли тўлов билан сотиш мақоласида кўрилган.

Шартли мисол. 80 млн сўмлик қарз 4 ойга бўлинади: ҳар ой 20 млн сўм. Пеня 14,4 млн сўм. График тўлиқ бажарилса, пенянинг ярми кечирилади. Сиз 7,2 млн сўмдан воз кечасиз, лекин суд харажати, вақт ва ижро хавфисиз 87,2 млн сўм оласиз.

Металл устахонасида эгаси ва қарздор мижоз қарзни бўлиб тўлаш келишувидан кейин қўл беришмоқда

Суд: суд буйруғи ёки даъво аризаси

Келишув бўлмаса, иқтисодий судга мурожаат қиласиз. Икки йўл бор.

Суд буйруғи — тез ва арзон тартиб. Иқтисодий протсессуал кодекснинг 135-моддасига кўра у, жумладан, ҳужжат билан тан олинган дебиторлик қарзини ундириш талаби бўйича берилади. Одатда бундай ҳужжат — имзоланган солиштириш далолатномаси ёки қарзни тан олган жавоб хати. Тартиб қуйидагича:

  • Кредитор аризани бераётганда унинг нусхасини қарздорга юборади (137-модда).
  • Қарздор нусхани олгандан кейин 10 кун ичида эътироз билдириши мумкин (142-модда).
  • ЭЪтироз бўлмаса, судя буйруқни суд мажлисисиз чиқаради (143-модда).
  • Буйруқ чиқарилгандан 10 кун ўтиб кучга киради ва ижро ҳужжати кучига эга бўлади (146-модда).
  • Давлат божи даъво тартибидаги божнинг 50 фоизи миқдорида тўланади (139-модда).

Қарздор эътироз билдирса, суд буйруқ чиқармайди. Шунда худди шу талаб бўйича оддий даъво аризаси берилади.

Даъво аризаси — қарз баҳсли бўлса ёки тан олиш ҳужжати бўлмаса. Аризага шартнома, етказиб бериш ҳужжатлари, қарз ва пеня ҳисоби илова қилинади. Судгача тартиб мажбурий бўлса, унинг бажарилгани далили ҳам қўшилади. Давлат божи «Давлат божи тўғрисида»ги қонун билан белгиланади. Ҳозирги ставка бўйича мулкий даъво учун у даъво суммасининг 2 фоизи, лекин камида 1 БҲМ. Аниқ ставкани ариза берадиган куни текширинг.

Ҳисоб мисоли. 80 млн сўмлик қарз бўйича даъво аризаси учун бож 2%, яъни 1,6 млн сўм. Суд буйруғи аризаси учун эса 0,8 млн сўм. Пеня талабга қўшилса, бож умумий суммадан ҳисобланади.

Текстил савдоси эгаси суд биноси йўлагида ҳужжатлар папкаси билан мажлисни кутмоқда

Нотариал ижро хати: қачон мумкин

Айрим қарзлар судсиз, нотариуснинг ижро хати билан ундирилади. Бу йўл фақат низосиз қарзлар учун ишлайди ва рўйхати чекланган. Масалан, нотариал тасдиқланган битимлар, гаровдаги кўчар мулк, ижара ва коммунал тўловлар. 2026-йил 1-мартдан ижро хатини расмийлаштиришнинг янгиланган қоидалари амалда. Энди у масофадан ёки электрон шаклда ҳам расмийлаштирилади, юридик шахс фойдасига қарз бўйича эса тўлиқ электрон. Талаб низосиз бўлиши, ҳужжатлар қарзни аниқ тасдиқлаши керак. Талаб ҳуқуқи пайдо бўлганидан бери уч йилдан кўп вақт ўтмаган бўлиши лозим, сумма бўйича чегара ҳам бор. Оддий етказиб бериш шартномаси бўйича қарз бу рўйхатга кирадими, нотариус билан олдиндан аниқланг.

Амалий хулоса: катта насия ёки муддатли тўлов битимини нотариал тасдиқлаш кейинчалик ундиришни тезлаштириши мумкин. Буни шартнома тузаётганда ўйланг.

Ижро: МИБ қандай ишлайди

Суд ҳужжати ўз-ўзидан пул келтирмайди. Уни Мажбурий ижро бюросига тақдим этиш керак. «Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида»ги қонуннинг 27-моддасига кўра суд ҳужжати асосидаги ижро варақаси ва нотариал ижро хати уч йил ичида ижрога тақдим этилади.

Ижро иши қўзғатилгач, ижрочи қарздорга ихтиёрий тўлаш учун муддат беради. Қонуннинг 23-моддасига кўра бу муддат 15 кундан ошмайди. Ундан кейин мажбурий чоралар бошланади: банк ҳисобидаги пулни хатлаш, мол-мулкни рўйхатга олиш ва хатлаш.

Ижрони тезлаштириш учун ижрочига ўзингиз билган маълумотни беринг: қарздорнинг банк ҳисоб рақамлари, омбор манзили, транспорт воситалари. Қарздорда пул ҳам, мулк ҳам бўлмаса, суд қарори қоғозда қолади. Шунинг учун ижро имкониятини судга боришдан олдин баҳоланг.

Ундириш қачон ўзини оқлайди

Ҳар қарзни охиригача ундириш шарт эмас. Қарор оддий ҳисобга таянсин: кутилган тушум минус харажат.

Шартли мисол. Қарз 6 млн сўм. Юрист хизмати, бож ва сарфланган вақт тахминан 2 млн сўм. Қарздорнинг мулки йўқ, ундириш эҳтимоли паст. Бундай ҳолатда келишув бўйича қарзнинг 50–60 фоизини олиш судга боришдан фойдалироқ бўлиши мумкин. Аксинча, қарз 80 млн сўм ва компания фаол ишлаётган бўлса, суд харажати қарзнинг кичик қисми.

Ундириб бўлмайдиган қарзни ҳисобдан чиқаришнинг солиқ оқибатларини бухгалтерингиз билан алоҳида кўринг.

Қарз ундириш checklisti

  1. Ҳар муддати ўтган қарз бўйича ҳужжатлар папкаси йиғилган.
  2. Даъво муддати текширилган, эски қарзлар биринчи навбатда.
  3. Қарздорнинг фаоллиги ва суд низолари текширилган.
  4. Ундириш зинапояси кунлари ва масъуллари билан ёзилган.
  5. Зинапоя давомида янги юк фақат олдиндан тўлов билан чиқади.
  6. Талабнома 17-модда талабларига мос, олингани тасдиқланган.
  7. Пеня шартнома ва қонун бўйича ҳисобланган.
  8. Келишувда тўлов графиги ва муддатидан олдин талаб қилиш шарти бор.
  9. Келишув билан бирга солиштириш далолатномаси имзоланган.
  10. Судга боришдан олдин ижро имконияти баҳоланган.

Бу рўйхатнинг 8–10 банди бажарилса, муддати ўтган қарз энди кутиш эмас, бошқариладиган жараён бўлади.

Кўп бериладиган саволлар

Талабномасиз тўғридан-тўғри судга борса бўладими?

Кўп ҳолатда бўлади. «Хўжалик юритувчи субектлар фаолиятининг шартнома-ҳуқуқий базаси тўғрисида»ги қонуннинг 19-моддаси иқтисодий судга талабномасиз мурожаат қилишга рухсат беради. Лекин Иқтисодий протсессуал кодекснинг 148-моддасига кўра судгача тартиб қонунда ёки шартномада белгиланган бўлса, иш шу тартиб бажарилгандан кейингина қўзғатилади. Шунинг учун аввал шартномангиздаги низолар бандини ўқинг.

Қарздор талабномага жавоб бермаса нима қилиш керак?

Қонун бўйича жавоб муддати — талабнома олинган кундан 15 кун. Бу муддат ўтса, иқтисодий судга мурожаат қиласиз. Қарз ҳужжат билан тан олинган бўлса, масалан, имзоланган солиштириш далолатномаси бор бўлса, суд буйруғи сўраш мумкин. Тан олиш ҳужжати бўлмаса, оддий даъво аризаси берилади.

Қанча вақт ўтса қарзни ундириб бўлмай қолади?

Фуқаролик кодексининг 150-моддасига кўра умумий даъво муддати уч йил. 157-моддага кўра қарздор қарзни тан олган ҳаракат қилса, муддат узилади ва қайтадан бошланади. Бундай ҳаракатга қисман тўлов ёки қарздорнинг ваколатли шахси имзолаган солиштириш далолатномаси киради. Аниқ ҳолатингизни юрист билан текширинг.

Суд буйруғи билан даъво аризасининг фарқи нима?

Суд буйруғи — низосиз, ҳужжат билан тан олинган қарз учун тез тартиб. Судя уни суд мажлисисиз чиқаради, давлат божи эса даъводагидан икки баравар кам. Лекин қарздор 10 кун ичида эътироз билдирса, буйруқ чиқмайди ва оддий даъво аризаси бериш керак бўлади. Қарз баҳсли бўлса, дарҳол даъво аризасидан бошлаган маъқул.

Муддати ўтган қарзларни тартибга солишни бирга кўриб чиқамизми?

Қарздорлар рўйхатингизни, ҳужжатларингиз ҳолатини ва ундириш босқичларини бирга кўриб чиқиб, қайси қарз бўйича қайси қадам мантиқий эканини хотиржам аниқлаб оламиз.

Қарз ундиришни муҳокама қилиш →

Қаердан бошлашни бирга аниқлаймиз

DORA мутахассиси билан бепул консултатсия

Telegram'да ёзиш

Лойиҳангизни муҳокама қиламиз

Рақамингизни қолдиринг — мутахассис сиз билан боғланади.

Telegram орқали ариза қолдириш

Маълумотларингиз фақат сиз билан боғланиш учун ишлатилади.