Қисқа жавоб: кредиторлик қарзи — бизнесингиз етказиб берувчилар, ижара берувчи ва бошқа ҳамкорларга тўлаши керак бўлган пул. Уни бошқариш тўрт ишдан иборат: барча қарзларни битта реестрга йиғиш, ҳар бирининг муддатини кузатиш, пул етмаганда тўлов навбатини олдиндан белгилаш ва етказиб берувчилар билан муддатни очиқ келишиш. Тўғри бошқарилган кредиторлик — фоизсиз айланма маблағ. Назоратсиз кредиторлик эса пеня, юк тўхташи ва ишонч йўқолиши. Қуйида реестр шаблони, ҳисоб формуласи ва музокара тартиби бор.
Кредиторлик қарзи нима ва дебиторликдан фарқи
Кўп тадбиркор етказиб берувчига қарзни «ҳали вақт бор» деб эслаб юради. Қарз дафтарда, бухгалтернинг дастурида ва менежернинг телефонида алоҳида-алоҳида туради. Ҳеч ким умумий суммани билмайди. Билиб қолишганда эса учта етказиб берувчининг муддати бир ҳафтага тўғри келиб қолган бўлади.
Кредиторлик — бизнесдаги молиявий интизом тизимининг бир қисми. Пул қоидалари ёзилмаган бизнесда у биринчи бўлиб назоратдан чиқади. Сабаби оддий: ким қачон тўлашни ўзи ҳал қилади.
Дебиторлик билан аралаштирманг:
- Дебиторлик — сизга қарздорлар. Одатда насияга олган мижозлар. Уни лимит ва эслатмалар билан назорат қилиш дебиторлик қарзини назорат қилиш тизими мақоласида кўрилган.
- Кредиторлик — сиз қарздор бўлган томонлар. Бу ерда вазифа тескари: тўловни имкон қадар кеч, лекин муддатида қилиш ва ҳамкор ишончини сақлаш.
Иккаласи бир занжирда туради. Мижоз 15 кун кечикса, сиз ҳам етказиб берувчига кечикасиз. Шунинг учун уларни алоҳида эмас, бирга кўриш керак.
Кредиторлар реестри: барча қарзлар битта жадвалда
Бошқаришни реестрдан бошланг. Бу ҳар бир очиқ қарз битта қаторда турадиган жадвал. Excel, Google Шеэтс ёки ҳисоб дастури бўлиши мумкин. Муҳими — битта жой ва битта масъул одам. Қарз реестрга ёзилишидан олдин ҳужжат текширилсин: буюртма, келган товар ва ҳисоб-фактура бир-бирига мос бўлиши керак. Бу текширув қандай йўлга қўйилиши ERP'даги харид модули мақоласида кўрилган.
Шунингдек ўқинг Инвесторлар учун имтиёзлар: эркин иқтисодий зоналар, кичик саноат зоналари ва инвеститсия шартномаси- Кредитор — Нима ёзилади: Етказиб берувчи ёки ҳамкор номи
- Ҳужжат — Нима ёзилади: Ҳисоб-фактура ёки юк хати рақами ва санаси
- Сумма — Нима ёзилади: Қарз суммаси, қисман тўланган бўлса — қолдиғи
- Тўлов муддати — Нима ёзилади: Шартнома бўйича аниқ сана
- Кечикиш кунлари — Нима ёзилади: Бугунги сана минус муддат
- Пеня шарти — Нима ёзилади: Шартномадаги фоиз ва чегара
- Аҳамияти — Нима ёзилади: Критик / алмаштирса бўлади
- Масъул — Нима ёзилади: Ким тўловни тайёрлайди ва ким билан гаплашади
Реестрни ҳафтасига камида бир марта янгиланг. Янги юк келганда қатор қўшилади, тўлов бўлганда ёпилади. Ҳар ой охирида реестр суммаси бухгалтериядаги қолдиқ билан мос келиши керак. Мос келмаса, қайсидир ҳужжат йўқолган ёки икки марта киритилган.
Реестрдан икки ҳисобот олинади. Биринчиси — қарз ёши: муддати келмаган, 1–15 кун ўтган, 16–30 кун ўтган, 30 кундан ортиқ. Иккинчиси — кейинги 4 ҳафта тўловлари, саналар бўйича. Иккинчи рўйхат тўғридан-тўғри тўлов календарига тушади.

Тўлов муддати ва товар айланиши: ҳисоб формуласи
Етказиб берувчи берган муддат сизнинг товарингиз қанча кунда сотилиши билан солиштирилиши керак. Бунинг учун учта кўрсаткич етади:
- Товар айланиши (кун) — товар омборга келгандан сотилгунча ўртача неча кун туради.
- Дебиторлик муддати (кун) — сотилгандан пул келгунча неча кун ўтади.
- Кредиторлик муддати (кун) — етказиб берувчига тўлаш учун неча кун бор.
Пул айланиш сикли = товар айланиши + дебиторлик муддати − кредиторлик муддати.
Бу сизнинг пулингиз неча кун товарда ва мижозларда «музлаб» туришини кўрсатади.
Шартли мисол. Дўкон таннарх бўйича кунига тахминан 10 млн сўмлик товар сотади. Товар ўртача 40 кун туради, мижозлар 10 кунда тўлайди, етказиб берувчи 15 кун муддат беради. Сикл: 40 + 10 − 15 = 35 кун. Демак айланмада тахминан 10 × 35 = 350 млн сўм доим банд. Агар етказиб берувчилар билан муддатни 30 кунга узайтирсангиз, сикл 20 кунга тушади. Банд маблағ 200 млн сўмга камаяди, яъни 150 млн сўм бўшайди. Буни кредитсиз қиласиз.
Тескари хулоса ҳам муҳим. Товар 40 кунда сотилса-ю, муддат 15 кун бўлса, сиз ҳар партияни ўз пулингиз ёки кредит билан молиялаштиряпсиз. Бунда товарни камроқ ва тез-тез олиш ҳам муддат сўраш билан тенг кучли ечим. Бўшлиқни қарз билан ёпиш керак бўлса, қайси вариант арзонлиги бизнес кредити ва молиялаштириш манбалари мақоласида кўрилган.
Тўлов навбати: пул етмаганда кимга биринчи
Пул ҳар доим ҳам ҳамма кредиторга етавермайди. Бундай кунда қарор шошилиб эмас, олдиндан ёзилган қоида бўйича қабул қилиниши керак. Ҳар кредиторни реестрда икки тоифага ажратинг:
- Критик — уларсиз сотув ёки ишлаб чиқариш тўхтайди. Ўрнини тез босиб бўлмайди.
- Алмаштирса бўлади — бозорда ўхшаш таклиф бор ёки муддатни келишиш осон.
Иш ҳақи, солиқ ва критик етказиб берувчилар одатда биринчи навбатда туради. Пеня шарти оғир бўлган қарзлар ҳам юқорига кўтарилади, чунки кечикишнинг нархи аниқ. Устуворлик жадвали ва 4–8 ҳафталик режани тузиш тўлов календари ва касса узилишининг олдини олиш мақоласида батафсил кўрилган. Бу ерда фақат битта қоида: тўлов навбатини эгаси ҳар куни ўзи ҳал қилмасин. Қоида ёзилсин ва молиячи уни бажарсин.
Етказиб берувчи билан муддатни келишиш
Муддат узайтириш илтимос эмас, оддий савдо шарти. Етказиб берувчи учун ҳам ишончли, башорат қилинадиган харидор муҳим. Музокарани шундай тайёрланг:
- Тўлов тарихингизни кўрсатинг. Ўтган 6–12 ойда муддатида тўлаганингиз энг кучли далил.
- Ҳажмни айтинг. Ойлик харид ҳажми ва келгуси чорак режаси. Доимий ҳажм эвазига муддат сўраш адолатли.
- Аниқ таклиф беринг. «Муддатни узайтиринг» эмас, «15 кун ўрнига 30 кун, ҳажм ойига шунча». Муқобил сифатида партияни иккига бўлиб тўлашни таклиф қилинг.
- Ёзма расмийлаштиринг. Янги муддат шартномага қўшимча келишув билан киритилади. Оғзаки келишув менежер алмашганда унутилади.
Нарх, чегирма ва сифат кафолатини ҳам шу суҳбатда қандай келишиш етказиб берувчи билан музокара мақоласида батафсил.
Баъзан етказиб берувчи тескари таклиф беради: олдиндан ёки эрта тўласангиз, чегирма. Уни ҳис билан эмас, ҳисоб билан баҳоланг. Масалан, 30 кун ўрнига 10 кунда тўласангиз 2% чегирма. Сиз 20 кун олдин тўлаб, 2% тежайсиз. Йиллик ҳисобда бу тахминан 2 / 98 × 365 / 20 ≈ 37% га тенг. Агар пулингиз бундан арзон манбадан келса ёки бўш турган бўлса, чегирма фойдали. Пул танқис бўлса ва касса узилиши хавфи бор бўлса, муддатни сақланг.
Муддат келишуви касса узилишидан ҳимоя қилмайди, фақат уни камайтиради. Кутилмаган кечикишлар учун алоҳида захира керак. Уни қандай шакллантириш бизнес учун захира фонди мақоласида кўрилган.

Пеня ва шартнома шартлари
Кредиторликнинг энг қиммат қисми — кечикишнинг нархи. У шартномада ёзилади. Шунинг учун ҳар янги етказиб берувчи билан шартномани имзолашдан олдин учта бандни ўқинг: тўлов муддати қайси санадан ҳисобланади, пеня фоизи ва унинг чегараси, кечикишда юкни тўхтатиш ҳуқуқи.
Ўзбекистонда «Хўжалик юритувчи субектлар фаолиятининг шартнома-ҳуқуқий базаси тўғрисида»ги қонуннинг 32-моддасида харидор тўловни кечиктирса, ҳар кун учун кечиктирилган сумманинг 0,4 фоизи миқдорида, лекин 50 фоиздан ошмаган пеня тўлаши белгиланган. Тўловдан асоссиз бош тортиш ёки уни четлаб ўтиш учун шу модданинг биринчи қисмида бош тортилган сумманинг 15 фоизи миқдорида жарима назарда тутилган. Кунлик фоиз кичик кўринади, лекин тез йиғилади.
Ҳисоб мисоли. 50 млн сўмлик тўлов 20 кун кечикди: 50 × 0,4% × 20 = 4 млн сўм пеня. Кечикиш 125 кунга етса, пеня чегарага, яъни 25 млн сўмга чиқади.
Шартномадаги шарт ва қонун бандининг ўзаро нисбати ҳар ҳолатда алоҳида баҳоланади. Шунинг учун низо бошланса, юрист билан қонуннинг лех.уз даги амалдаги таҳрири бўйича текширинг. Бошқарув учун хулоса оддий: пеня шарти бор қарзни реестрда алоҳида белгиланг ва кечикиш хавфи бўлса, муддатдан олдин етказиб берувчига ўзингиз қўнғироқ қилинг.
Солиштириш далолатномаси: қарз суммасини тасдиқлаш
Сиз ва етказиб берувчи қарз суммасини ҳар хил ҳисоблашингиз мумкин. Сабаблар таниш: қайтарилган товар ҳужжатлаштирилмаган, тўлов бошқа ҳисоб-фактурага ёзилган, нарх фарқи келишилмаган. Бу фарқ низо пайтида чиқса, уни ёпиш қийин.
Шунинг учун солиштириш далолатномаси (акт сверки) мунтазам имзоланади. Юқорида тилга олинган қонуннинг 22-моддаси ҳам тарафларнинг шартнома бажарилишини ўзаро текширишини назарда тутади.
Тартиб:
- Асосий етказиб берувчилар билан — ҳар чоракда. Айланмаси катта ҳамкорлар билан — ҳар ой.
- Йил охирида — барча кредиторлар билан, йиллик ҳисобот олдидан.
- Фарқ чиқса — ҳужжат бўйича ёпилади: қайси юк, қайси тўлов, қайси қайтариш. Фарқ ёпилмагунча баҳсли сумма реестрда алоҳида белгиланади.
Имзолашдан олдин ҳар қаторни ўз реестрингиз билан солиштиринг. Далолатномадаги имзо қарзни тан олиш ҳисобланади ва етказиб берувчининг даъво муддатини қайтадан бошлайди. Шунинг учун ҳужжат билан тасдиқланмаган суммани имзоламанг, уни изоҳда баҳсли деб кўрсатинг.
Имзоланган далолатнома тўлов тарихингизнинг ҳам далили. Кейинги музокарада у муддат сўраш учун асос бўлади.
Типик хатолар
- Қарзни хотирада сақлаш. Реестр йўқ, тўлов қўнғироқ қилган етказиб берувчига қилинади. Натижада ким қаттиқроқ талаб қилса, ўша олади.
- Ҳамма кредиторга бир хил муносабат. Критик етказиб берувчи билан муносабат бузилса, сотув тўхтайди.
- Кечикишни яшириш. Етказиб берувчи кечикишни муддат ўтгандан кейин билса, ишонч тушади. Олдиндан огоҳлантирилган ҳамкор билан келишиш анча осон.
- Муддатни товар айланишига солиштирмаслик. Тез сотиладиган товарга узун муддат сўраб, секин сотиладиган товар учун қисқа муддатга рози бўлиш.
- Ҳар бир менежер ўзи тўлов ваъда қилиши. Тўлов санасини фақат тўлов календарини юритувчи одам тасдиқлайди.
Кредиторликни назорат қилиш checklisti
- Барча очиқ қарзлар битта реестрда, масъул одам белгиланган.
- Реестр ҳар ҳафта янгиланади, ҳар ой бухгалтерия қолдиғи билан солиштирилади.
- Ҳар кредитор «критик» ёки «алмаштирса бўлади» деб белгиланган.
- Ҳар қарзнинг пеня шарти реестрда ёзилган.
- Қарз ёши ҳисоботи ҳафталик молия йиғилишида кўрилади.
- Пул айланиш сикли ҳисобланган ва асосий етказиб берувчиларнинг муддати билан солиштирилган.
- Муддат бўйича барча келишувлар ёзма, шартномага қўшимча сифатида.
- Асосий етказиб берувчилар билан солиштириш далолатномаси ҳар чоракда имзоланади.
- Кечикиш хавфи бўлса, етказиб берувчи муддатдан олдин огоҳлантирилади.
Бу рўйхатдан 7–9 банд бажарилса, кредиторлик энди тасодифий қарз эмас, бошқариладиган айланма маблағ манбаи бўлади.
Кўп бериладиган саволлар
Кредиторлик қарзи кўп бўлса, бу ёмонми?
Ўз-ўзидан ёмон эмас. Етказиб берувчининг кечиктирилган тўлови — фоизсиз молиялаштириш манбаи. Муаммо қарз миқдорида эмас, назоратда: муддати ўтган қарз кўпайса, пеня ўсади ва етказиб берувчи юкни тўхтатиши мумкин. Асосий кўрсаткич — муддати ўтган қарз улуши ва қарзнинг тўлов календарига мослиги.
Кредиторлик ва дебиторлик қарзининг фарқи нима?
Кредиторлик — сиз бошқаларга қарздорсиз: етказиб берувчи, ижара берувчи, хизмат кўрсатувчи. Дебиторлик — бошқалар сизга қарздор, одатда насияга олган мижозлар. Иккаласи бир-бирига боғлиқ: мижозлар кечикса, етказиб берувчига тўлаш қийинлашади. Шунинг учун иккала муддатни битта жадвалда солиштириш керак.
Кечиктирилган тўлов учун пеня қанча бўлиши мумкин?
Аввало шартномангиздаги шартга қаранг. «Хўжалик юритувчи субектлар фаолиятининг шартнома-ҳуқуқий базаси тўғрисида»ги қонуннинг 32-моддасида харидор кечиктирган ҳар кун учун кечиктирилган сумманинг 0,4 фоизи миқдорида, лекин шу сумманинг 50 фоизидан ошмаган пеня тўлаши белгиланган. Тўловдан асоссиз бош тортиш учун эса бош тортилган сумманинг 15 фоизи миқдорида жарима бор. Аниқ ҳолатингизни юрист билан қонуннинг амалдаги таҳрири бўйича текширинг.
Солиштириш далолатномасини қанчалик тез-тез имзолаш керак?
Асосий етказиб берувчилар билан ҳар чоракда, айланмаси катта ҳамкорлар билан ҳар ой. Йил охирида эса барча кредиторлар билан. Фарқ чиқса, уни дарҳол ҳужжат бўйича ёпинг: қайси юк, қайси тўлов, қайси қайтариш.
Кредиторлик қарзингизни тартибга солишни бирга кўриб чиқамизми?
Етказиб берувчилар реестрини тузиб, тўлов муддатлари ва товар айланишини солиштириб, қайси қарзни қачон тўлаш кераклигини хотиржам аниқлаб оламиз.