Қисқа жавоб: дебиторлик қарзини назорат қилиш тизими тўрт қисмдан иборат. Биринчиси — ҳар бир мижоз учун ёзилган лимит ва тўлов муддати. Иккинчиси — буюртма пайтида қарзни автоматик текшириш ва керак бўлса юкни тўхтатиш. Учинчиси — муддатдан олдин ва кейин юбориладиган эслатмалар жадвали. Тўртинчиси — тўловларни ҳисоб-фактураларга боғлаш ва қарз ёши ҳисоботи. Шу тўрттаси ишласа, қарз "эсдан чиқди" деган сабаб билан ўсмайди.
Дебиторлик назорати одатда автоматлаштиришни бошлаш учун энг фойдали жараёнлардан бири. Нега айнан у ва жараённи қандай танлаш кераклиги бизнес жараёнларини автоматлаштириш бўйича асосий қўлланмада ёзилган. Бу мақолада эса тизимнинг ўзи: қандай қоидалар, қандай ҳисоб-китоб ва қандай тартиб.
Қарз қаерда назоратдан чиқади
Насия савдода муаммо камдан-кам битта катта қарздан бошланади. Одатда у майда кечикишлардан йиғилади. Қуйидаги белгилардан иккитаси бўлса, назорат аллақачон заифлашган:
- Мижоз қанча қарз эканини менежер эмас, бухгалтер айтади. У ҳам бир кунда.
- Лимит оғзаки: "бу мижоз яхши, унга берса бўлади".
- Муддати ўтган қарз ҳақида мижозга ҳеч ким эслатмайди, токи эга ўзи сўрамагунча.
- Мижоз тўлов қилди, лекин қайси ҳисоб-фактура ёпилгани номаълум.
- Менежер ишдан кетди ва унинг мижозлари бўйича қарз кимга қолгани аниқ эмас.
Буларнинг ҳаммаси битта сабабга бориб тақалади. Қоидалар одам хотирасида, тизимда эмас.
Мижоз карточкаси: бешта мажбурий параметр
Тизим ҳар бир насия мижози учун бешта қийматни талаб қилиши керак. Улардан бири бўш бўлса, насияга юк чиқмайди.
Шунингдек ўқинг Курс ўзгарди, нарх эса уч жойда уч хил: ERP'да прайс-листларни қандай бошқариш керак- Қарз лимити. Мижознинг бир пайтдаги максимал қарзи, сўмда.
- Тўлов муддати. Ҳар бир етказишдан кейин неча кунда тўлаши керак. Шартномада ёзилган бўлиши шарт.
- Рухсат этилган кечикиш. Масалан, 3 кун. Шу давр ичида юк тўхтатилмайди, фақат эслатма кетади.
- Тўхтатиш тури. Юмшоқ ёки қаттиқ. Бу ҳақда кейинги бўлимда.
- Масъул менежер. Қарзни ундиришга жавоб берадиган битта одам.
Лимитни тахмин билан эмас, формула билан белгиланг:
Лимит = ўртача ойлик харид × (тўлов муддати, кун ÷ 30) × 1,2
1,2 — буюртмалар нотекислиги учун захира. Шартли мисол: дўкон ойига ўртача 30 млн сўмлик товар олади, муддати 14 кун. 30 × 14 ÷ 30 = 14 млн сўм. Захира билан 14 × 1,2 = 16,8 млн, яхлитлаб 17 млн сўм. Бу қиймат ҳар чоракда мижознинг ҳақиқий тўлов интизомига қараб қайта кўриб чиқилади.

Буюртмада автоматик текширув: юмшоқ ва қаттиқ тўхтатиш
Лимит фақат буюртма пайтида текширилсагина ишлайди. Ҳар бир янги буюртмада тизим икки саволга жавоб беради: лимитдан ошадими ва муддати ўтган қарз борми.
- Юмшоқ тўхтатиш. Янги буюртма билан қарз лимитдан ошади ёки кечикиш рухсат этилган даврдан ўтган, лекин 7 кундан ошмаган. Буюртма сотув раҳбари тасдиғига кетади. У сабабини ёзиб, рухсат беради ёки рад этади.
- Қаттиқ тўхтатиш. 7 кундан ортиқ муддати ўтган қарз бор. Насияга юк чиқмайди, фақат олдиндан тўлов билан. Бу қоидани ҳеч ким, ҳатто сотув раҳбари ҳам четлаб ўтмайди. Фақат эга ёзма рухсат беради.
Мисол: лимит 17 млн сўм, жорий қарз 12 млн. Шундан 3 млн сўмлик ҳисоб-фактура 5 кун кечиккан, рухсат этилган кечикиш эса 3 кун. Янги буюртма 4 млн, жами 16 млн — лимит ичида. Лекин кечикиш рухсат этилган даврдан ўтган, шунинг учун юмшоқ тўхтатиш ишлайди: буюртма сотув раҳбари тасдиғига кетади. Тўлов келмаса ва кечикиш 8 кунга етса, худди шу буюртма қаттиқ тўхтатишга тушади. Сумма лимит ичида бўлса ҳам, юк фақат олдиндан тўлов билан чиқади.
Савдо агентлари билан ишлайдиган компанияларда бу текширув агент иловасининг ўзида бўлиши керак. Акс ҳолда агент буюртмани олади, омбор эса уни эртаси куни рад этади. Агент, маршрут ва инкассатсия билан бирга қандай қурилади — дистрибютор учун ERP мақоласида.
Эслатмалар жадвали: муддатдан олдин ва кейин
Эслатма қарзни ундиришнинг энг арзон воситаси. Мижозларнинг катта қисми қасддан эмас, унутгани учун кечикади. Жадвал олдиндан ёзилса, тизим уни ҳар куни ўзи бажаради.
Намунавий кетма-кетлик (Т — тўлов куни):
- Т − 3 кун. Автоматик хабар: сумма, ҳисоб-фактура рақами, тўлов санаси.
- Т куни. Қисқа хабар: "Бугун тўлов куни".
- Т + 1. Иккинчи хабар ва менежерга вазифа: мижозга қўнғироқ қилиш. Мижоз тўлов санасини айтса, у "ваъда" сифатида киритилади.
- Т + 4. Рухсат этилган кечикиш тугади. Янги буюртмалар юмшоқ тўхтатишга тушади, менежер яна қўнғироқ қилади.
- Т + 8. Қаттиқ тўхтатиш автоматик ёқилади, сотув раҳбари мижоз билан ўзи гаплашади.
- Т + 30. Ёзма талабнома (претензия) ва юрист билан кейинги қадамлар.
Ваъдаларни алоҳида кузатинг. Мижоз "жума куни тўлайман" деса, тизим жума куни кечқурун тўлов келганини текширади. Келмаса, вазифа автоматик равишда бир поғона юқорига, сотув раҳбарига ўтади.
Канал мижозга қулай бўлсин: СМС, Telegram ёки иккаласи. Telegram бот орқали мижоз ўз қарзи ва солиштириш далолатномасини ўзи сўраб олиши мумкин. Бундай ботни ERP'га улаш ERP ва Telegram бот мақоласида кўрилган.

Тўловни қарзга боғлаш ва солиштириш далолатномаси
Қарз тўғри кўриниши учун ҳар бир келган тўлов аниқ ҳисоб-фактурага боғланиши керак. Мижоз тўловда ҳужжат рақамини кўрсатмаса, энг эски ҳужжатдан бошлаб ёпилади.
Шартли мисол: мижозда учта очиқ ҳисоб-фактура бор — 4 млн, 6 млн ва 5 млн сўм, жами 15 млн. У изоҳсиз 8 млн сўм ўтказди. Тизим биринчи ҳужжатни тўлиқ (4 млн), иккинчисини қисман (4 млн) ёпади. Иккинчидан 2 млн, учинчидан 5 млн қолади. Қарз 7 млн сўм, ва энг эски қолган қарз иккинчи ҳужжат санасидан ҳисобланади.
Банк ва тўлов тизимларидан келадиган пулни қўлда киритиш хато ва кечикиш беради. Банк кўчирмаси, Payme ёки Click тўловларини автоматик солиштириш ERP ва тўлов тизимлари интегратсияси бўйича мақолада батафсил.
Йирик мижозлар билан ҳар чоракда солиштириш далолатномасини имзоланг. Бу икки томоннинг рақамлари бир хиллигини тасдиқлайди. Ҳуқуқий фойдаси ҳам бор. Фуқаролик кодексининг 150-моддасига кўра умумий даъво муддати уч йил. 157-моддага кўра қарздор қарзни тан олган ҳаракат қилса, муддат узилади ва қайтадан бошланади. Олий хўжалик суди Пленумининг 2015-йил 19-июндаги 282-сон қарорида бундай ҳаракатлар қаторида қисман тўлов ва солиштириш далолатномаси тузилиши санаб ўтилган. Муҳим шарт: далолатномани мижоз томонидан ваколатли шахс имзолаган бўлиши ва у даъво муддати ичида тузилган бўлиши керак. Аниқ ҳолатни юрист билан текширинг.
Қарз ёши ҳисоботи ва ДСО
Эгаси ва сотув раҳбари ҳар ҳафта иккита кўрсаткични кўриши керак.
Қарз ёши ҳисоботи қарзни муддат бўйича гуруҳлайди:
- муддати келмаган;
- 1–7 кун кечиккан;
- 8–30 кун;
- 31–90 кун;
- 90 кундан ортиқ.
Ҳар гуруҳда сумма, мижозлар сони ва масъул менежер кўринади. Муҳими — сумма эмас, эски гуруҳларнинг улуши. У ўса бошласа, муаммо сотув тушишидан олдин кўринади.
ДСО (дебиторлик айланиш даври) — мижозлар ўртача неча кунда тўлаётганини кўрсатади:
ДСО = дебиторлик қарзи ÷ даврдаги насия савдо × давр кунлари
Шартли мисол: дебиторлик 360 млн сўм, охирги 90 кундаги насия савдо 1 080 млн. 360 ÷ 1 080 × 90 = 30 кун. Шартномалардаги ўртача муддат эса 18 кун. Фарқ 12 кун. Кунига ўртача 12 млн сўм насия савдо бўлса, 12 × 12 = 144 млн сўм ортиқча музлаб турибди. Шу пул кассага қачон ва қандай таъсир қилишини тўлов календари ва касса узилиши мақоласидаги усул билан олдиндан кўриш мумкин.
Роллар: ким нима учун жавоб беради
- Сотув менежери — ўз мижозлари қарзи, қўнғироқлар, ваъдалар. Муддати ўтган қарз унинг KPI'сига киради.
- Сотув раҳбари — юмшоқ тўхтатишни тасдиқлаш, Т + 8 дан кейинги музокаралар.
- Бухгалтер ёки молия менежери — тўловларни боғлаш, солиштириш далолатномалари, лимитларни чоракда қайта кўриш.
- Эга — қоидаларни тасдиқлаш ва қаттиқ тўхтатишдан истисно.
Менежер ишдан кетса, унинг мижозлари ва қарзлари бир кунда бошқа менежерга ўтказилади. Тизимда масъулсиз қарз қолмаслиги керак.
Жорий этиш босқичлари
- Ҳозирги барча қарзларни рўйхатга олинг ва йирик мижозлар билан солиштиринг.
- Ҳар мижоз учун лимит ва муддатни формула бўйича ҳисобланг.
- Тўхтатиш қоидалари ва эслатмалар жадвалини ёзма тасдиқланг.
- Мижозларни олдиндан огоҳлантиринг: янги тартиб қачондан бошланади.
- Тизимни битта филиал ёки битта менежер мижозларида бир ой синанг.
- Ҳар ҳафта қарз ёши ҳисоботини кўринг ва қоидаларни мосланг.
Checklist
- ☐ Ҳар насия мижозида лимит, муддат, кечикиш, тўхтатиш тури ва масъул бор.
- ☐ Лимит формула билан ҳисобланган ва чоракда қайта кўрилади.
- ☐ Буюртмада лимит автоматик текширилади.
- ☐ Қаттиқ тўхтатишни фақат эга ёзма равишда бекор қилади.
- ☐ Эслатмалар жадвали Т − 3 дан Т + 30 гача ёзилган.
- ☐ Ваъдалар сана ва сумма билан киритилади.
- ☐ Ҳар тўлов аниқ ҳисоб-фактурага боғланади.
- ☐ Йирик мижозлар билан ҳар чоракда солиштириш далолатномаси имзоланади.
- ☐ Қарз ёши ҳисоботи ва ДСО ҳар ҳафта кўрилади.
Хулоса
Яхши йўлга қўйилган дебиторлик назоратида жанжал кам бўлади, чунки қоидалар олдиндан келишилган. Мижоз лимит ва муддатни билади, эслатмалар ўз вақтида келади, менежер кимга қўнғироқ қилишини тизимдан кўради. Бугун битта қадамдан бошланг: муддати ўтган қарзлар рўйхатини чиқариб, ҳар бирига масъул ва тўлов санасини ёзинг.
Кўп бериладиган саволлар
Кичик бизнесга дебиторлик тизими керакми ёки Excel етадими?
Насияга ишлайдиган мижозлар 20–30 тадан ошмаса, яхши тузилган Excel жадвали етади. Лекин унда лимит текшируви ва эслатмалар қўлда қилинади. Мижозлар кўпайгани сари бир одам ҳамма муддатни кузатиб улгурмайди, ана шунда тизим керак бўлади.
Янги мижозга қанча лимит бериш керак?
Биринчи 2–3 ой давомида олдиндан тўлов ёки кичик лимит билан ишлаш хавфсизроқ. Масалан, формула бўйича чиққан лимитнинг ярми. Мижоз бир неча марта ўз вақтида тўлагач, лимит тўлиқ ҳажмга кўтарилади.
Мижоз қарзини қанча вақт ўтгач ундириб бўлмай қолади?
Фуқаролик кодексининг 150-моддасига кўра умумий даъво муддати уч йил. 157-моддага кўра қарздор қарзни тан олган ҳаракат қилса, муддат узилади ва қайтадан бошланади. Олий хўжалик суди Пленумининг 282-сон қарорига кўра бундай ҳаракатга қисман тўлов ёки мижознинг ваколатли шахси имзолаган солиштириш далолатномаси киради. Аниқ ҳолат бўйича юрист билан маслаҳатлашинг.
Эслатмаларни ким юборади: тизимми ёки менежер?
Иккаласи. Муддатдан олдинги ва муддат кунидаги хабарларни тизим ўзи юборади. Муддати ўтгандан кейин эса менежер қўнғироқ қилади. Тизим унга вазифа қўяди ва натижани ёзиб боришни талаб қилади.
Мижозлар қарзи қўлдан чиқиб кетяптими?
Ҳозирги дебиторлик рўйхатингизни бирга кўриб чиқиб, лимит, муддат ва эслатмалар тартибини сизнинг жараёнингизга қандай мослаш мумкинлигини хотиржам муҳокама қиламиз.