Қисқа жавоб: солиқ текширувига тайёргарлик инспектор келган куни эмас, ундан анча олдин бошланади. Ўзбекистонда икки асосий текширув тури бор: камерал текширув ва солиқ аудити. Камерал текширув масофадан, ҳисобот ва маълумотлар базаси асосида ўтади. Солиқ аудити эса чуқурроқ, одатда олдиндан хабар билан ўтказилади. Иккаласида ҳам битта нарса ҳал қилади: ҳисобот, ЭСФ, касса ва банк маълумотлари бир-бирига мос келадими. Қуйида ҳужжатлар checklisti, хавфли жойлар ва текширув пайтидаги амалий тартиб бор.
Солиқ текшируви — бизнеснинг ҳуқуқий гигиенаси қанчалик жойида эканини кўрсатадиган энг қаттиқ синов. Ҳужжатлар жойида ва бир-бирига мос бўлса, текширув техник иш. Тартиб бўлмаса, оддий савол ҳам қўшимча солиқ ва пеняга айланади.
Муҳим эслатма: бу мақола бизнес эгаси учун амалий йўриқнома. У солиқ ёки юридик маслаҳат эмас. Муддат ва моддалар ўзгариб туради, аниқ ҳолатни солиқ маслаҳатчиси ёки юрист билан текширинг.
Текширув турлари: камерал текширув ва солиқ аудити
Камерал текширув солиқ органининг ўзида ўтказилади. Инспектор офисингизга келмайди. У топширилган ҳисоботни ЭСФ, онлайн касса, божхона ва бошқа манбалардаги маълумотлар билан солиштиради.
Солиқ кодексининг 138-моддасига кўра камерал текширувда ҳудудга кириш, бинони кўздан кечириш, сиздан ҳужжат талаб қилиш ва сизни чақириш мумкин эмас. Истисно — ҚҚСни қайтариш бўйича текширув.
Фарқ топилса, хабарнома шахсий кабинетга келади. Текширув якунида эса ҳисоботни тузатиш талаби юборилади. Унга жавоб бериш учун 138-моддада қисқа муддат, беш кун белгиланган. Жавоб икки шаклда бўлади: аниқлаштирилган ҳисобот ёки ҳужжатлар билан асосланган эътироз.
Шунинг учун шахсий кабинетни ҳар куни кўрадиган масъул ходим бўлсин. Жавобсиз қолган талаб банк ҳисобварағи бўйича оператсиялар тўхтатилишига олиб келиши мумкин.
Солиқ аудити — чуқур текширув. У солиқларнинг тўғри ҳисоблангани ва тўланганини маълум давр бўйича кўради. Амалдаги тартибга кўра аудит, жумладан, қуйидаги ҳолатларда тайинланади:
- корхона солиқ қоидабузарлиги хавфи юқори тоифага киритилган;
- камерал текширувдан кейин аниқлаштирилган ҳисобот ёки асослаш берилмаган ёки у етарли деб топилмаган;
- корхона ихтиёрий тугатилмоқда.
Хавф даражасини солиқ органи риск таҳлили тизими орқали аниқлайди. Унинг тўлиқ мезонлари очиқ эълон қилинмайди. Амалда эса кўп нарса бир-бирига мос келмайдиган маълумотлардан бошланади.
Солиқ кодексининг 140-моддасига кўра аудит ҳақида камида 30 календар кун олдин хабар берилади. Хабарномасиз аудит фақат истисно ҳолатда мумкин: солиқ тўлашдан бўйин товлаш белгилари бўлса ва Солиқ қўмитаси розилик берган бўлса. Ҳукумат тасдиқлаган низомга кўра аудитнинг асосий муддати — 30 кунгача, у узайтирилиши мумкин.
Ҳужжатлар checklisti: нимани олдиндан йиғиш керак
Хабарнома келган куни ҳужжат қидириш кеч. Ҳар бир давр бўйича папка доим тайёр турсин. Электрон ҳужжатлар учун ҳам худди шу тузилма бўлсин.
Шунингдек ўқинг Инвесторлар учун имтиёзлар: эркин иқтисодий зоналар, кичик саноат зоналари ва инвеститсия шартномаси- Таъсис ҳужжатлари — Нималар киради: Устав, директор тайинлаш қарори, ишончномалар; Нимага эътибор: Имзолаган шахснинг ваколати амалда бўлсин
- Шартномалар — Нималар киради: Мижоз ва етказиб берувчилар билан шартномалар, қўшимча келишувлар; Нимага эътибор: Нарх ва шартлар ЭСФ билан мос бўлсин
- Бирламчи ҳужжатлар — Нималар киради: ЭСФ, юк хатлари, бажарилган иш далолатномалари; Нимага эътибор: Ҳар бир харажатнинг ортида ҳужжат бўлсин
- Пул оқими — Нималар киради: Банк кўчирмалари, касса ҳужжатлари, онлайн касса ҳисоботлари; Нимага эътибор: Тушум ҳисоботдаги даромадга мос келсин
- Омбор — Нималар киради: Кирим-чиқим, инвентаризатсия далолатномалари, ҳисобдан чиқариш; Нимага эътибор: Ҳисобдаги қолдиқ жисмоний қолдиққа яқин бўлсин
- Ходимлар — Нималар киради: Меҳнат шартномалари, буйруқлар, табел, иш ҳақи қайдномалари; Нимага эътибор: Штат ва иш ҳақи фонди реал ҳолатга мос бўлсин
- Солиқ ҳисоботи — Нималар киради: Барча декларатсиялар, аниқлаштирилган ҳисоботлар, солиқ органи билан ёзишмалар; Нимага эътибор: Кабинетдаги хабарномаларга жавоблар сақланган бўлсин
- Солиштириш — Нималар киради: Контрагентлар билан солиштириш далолатномалари, солиқ органи билан ҳисоб-китоб ҳолати; Нимага эътибор: Очиқ фарқлар сабаби ёзиб қўйилган бўлсин
Ҳужжатларни даъво муддати ўтмаган барча даврлар учун сақланг. Аниқ сақлаш муддатини бухгалтерингиз билан белгиланг.
Ҳар блокка битта масъул тайинланг. Текширув пайтида «бу ҳужжат кимда» деган савол вақт ва ишончни йўқотади.

Хавфли жойлар: текширув қаердан бошланади
Солиқ органи кўп маълумотни сиздан сўрамасдан ҳам кўради: ЭСФ, касса чеклари, банк тушумлари. Шунинг учун хавф одатда мана шу оқимлар ўртасидаги фарқдан чиқади.
1. ЭСФ ва ҳисобот ўртасидаги фарқ. Сотув ЭСФЪда битта сумма, декларатсияда бошқаси. Ёки кирувчи ЭСФ тасдиқланган, лекин товар омборга кирим қилинмаган. Сотув ва харид ҳужжатлари битта тизимда туғилса, бундай фарқ кам бўлади. Буни қандай ташкил қилиш ERP ва ЭСФ интегратсияси мақоласида кўрилган.
2. Онлайн касса ва нақд тушум. Чек берилмаган сотув, кассадан ташқари олинган пул, касса ҳисоботидаги тушумнинг даромад билан мос келмаслиги. Чакана савдо ва хизмат кўрсатишда бу биринчи текшириладиган жой.
3. Кассада манфий қолдиқ. Ҳисоб бўйича кассада пул йўқ, лекин харажат тўланган. Ёки кассадаги қолдиқ манфийга тушган. Бу ҳисобга олинмаган тушум борлигига ишора бўлиши мумкин.
4. «Конверт»даги иш ҳақи. Ҳужжатда энг кам маош, амалда кўпроқ тўлов. Ходимлар сони ва иш ҳақи фонди бизнес ҳажмига мос келмаса, бу савол туғдиради. Бундан ташқари, бундай схема ишдан кетган ходимнинг шикояти орқали ҳам очилиши мумкин.
5. Ишончсиз контрагентлар. Реал фаолияти, ходими ва омбори бўлмаган етказиб берувчидан харид. Бундай ҳамкордан олинган ҚҚС ҳисобга олиниши ва харажат тан олиниши хавф остида қолади. Ҳамкорни имзодан олдин текшириш тартиби контрагентни текшириш мақоласида ёзилган.
6. ҚҚС ҳисоби. Ҳисобга олинган ҚҚС товар ҳаракатига мос келмаслиги, қайтариш ва чегирмаларда тузатилган ЭСФ ёзилмагани. ҚҚС тўловчиси бўлиш ёки айланма солиқда қолиш қарори ҳам шу ерга таъсир қилади. Бу ҳақда солиқ режимини танлаш мақоласида батафсил ёзилган.
7. Омбор қолдиғи. Ҳисобда катта қолдиқ, омборда эса йўқ. Ёки аксинча. Иккала ҳолат ҳам ҳужжатсиз сотув ёки ҳужжатсиз харид ҳақида савол беради.
Шартли мисол. Ой давомида банк ва касса орқали 500 млн сўм тушган. Декларатсияда даромад 420 млн сўм. 80 млн сўмлик фарқ аванс, қарз қайтиши ёки бошқа сабаб бўлиши мумкин. Лекин бу сабаб ҳужжат билан олдиндан тушунтирилган бўлиши керак.
Ўз-ўзини текшириш: текширувдан олдинги 30 кун
Хабарнома келганми ёки йўқми, йилига камида бир марта ички текширув қилинг. Аудит ҳақида хабар келса, шу тартибни дарҳол ишга туширинг:
- Текшириладиган давр ва солиқларни аниқланг. Хабарномада нима кўрсатилган бўлса, шундан бошланг.
- Уч оқимни солиштиринг. ЭСФ бўйича сотув, касса ва банк тушуми, декларатсиядаги даромад. Фарқнинг ҳар бири учун изоҳ ёзинг.
- Контрагентлар билан солиштириш далолатномаларини янгиланг. Катта суммали ҳамкорлардан бошланг.
- Инвентаризатсия ўтказинг. Натижани далолатнома билан расмийлаштиринг.
- Ходимлар ҳужжатларини кўринг. Ҳақиқатда ишлаётган ҳар бир одам расмийлаштирилганми.
- Топилган хатони тузатинг. Солиқ аудити давомида текширилаётган давр ҳисоботига ўзгартириш киритиш чекланган. Шунинг учун аниқлаштирилган ҳисоботни аудит бошланишидан олдин топширинг.
- Вакилни белгиланг. Инспектор билан ким гаплашишини, ким ҳужжат беришини олдиндан келишиб олинг.
Бу ишнинг катта қисми бухгалтерия ҳисоби битта тизимда юритилганда бир неча кун олади. Маълумотлар Excel, мессенжер ва қоғозга тарқалган бўлса, бир неча ҳафта кетади.
Текширув вақтида ўзини тутиш
Хотиржамлик ва тартиб — энг яхши ҳимоя. Бир нечта оддий қоидага амал қилинг.
Ҳужжатларни текширинг. Инспектордан текширув тайинлангани ҳақидаги буйруқни сўранг. Унда текширув тури, даври ва инспекторлар кўрсатилган бўлади. Аудит хабарномасиз бошланган бўлса, бунинг асосини ёзма сўрашга ҳақлисиз.
Битта алоқа нуқтаси. Инспектор билан бош бухгалтер ёки тайинланган вакил гаплашади. Ҳар бир ходим ўзича тушунтириш бермасин.
Ҳужжатни ёзма сўров бўйича беринг. Ҳар бир сўров ва берилган ҳужжатлар рўйхатини ёзиб боринг. Асл нусхани берсангиз, қабул қилиб олгани ҳақида белги сўранг.
Тахмин қилманг. Жавобни билмасангиз, «текшириб, ёзма жавоб берамиз» денг. Оғзаки тахмин кейин расмий тушунтиришга айланиши мумкин.
Тушунтириш хатини ўқиб имзоланг. Матнни диққат билан ўқинг. Рози бўлмаган жойни ўзгартиришни сўранг ёки ўз изоҳингизни қўшинг.
Ҳужжатни йўқ қилманг ва «тузатманг». Текширув пайтида эски сана билан ҳужжат тайёрлаш вазиятни фақат оғирлаштиради.
Инспектор қонунда белгиланмаган талаб қўйса, буни хотиржам ёзиб олинг. Кейин юристингиз билан маслаҳатлашинг. Тадбиркор ҳуқуқлари бузилса, Президент ҳузуридаги тадбиркорлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича вакилга (бизнес омбудсманига) ҳам мурожаат қилиш мумкин.

Акт, эътироз ва шикоят
Аудит якунида акт тузилади. Актни имзолаш — у билан тўлиқ рози бўлиш дегани эмас. Рози бўлмаган бандлар бўйича ёзма эътироз тайёрланг.
Солиқ кодексининг 158-моддасига кўра акт ва текширув материалларини солиқ органи раҳбари ёки унинг ўринбосари кўриб чиқади. Бу кўриб чиқиш акт тузилганидан кейин 10 кундан олдин эмас ва 15 кундан кечиктирмай ўтади. Унинг санаси, вақти ва жойи ҳақида сизга камида икки иш куни олдин хабар берилади.
Бу сизнинг асосий имкониятингиз. Кўриб чиқишда қатнашинг, эътирозни ҳужжатлар билан асосланг. Агар сизга кўриб чиқишда қатнашиш ва тушунтириш бериш имкони берилмаса ёки муддатлар бузилса, бу қарорни юқори органда ёки судда низолашиш учун жиддий асос бўлади.
ЭЪтирознинг тузилмаси оддий:
- актнинг қайси бандига рози эмассиз;
- нима учун, қайси нормага таяниб;
- буни қайси ҳужжат тасдиқлайди;
- иловалар рўйхати.
Қарор билан рози бўлмасангиз, уни Солиқ кодексининг 30-бобидаги тартибда юқори солиқ органига ёки судга шикоят қилиш мумкин. Юқори органга шикоят қарор чиқарган солиқ органи орқали берилади. Муддат қисқа: одатда ҳуқуқингиз бузилганини билган кундан бошлаб бир ой. Шикоят кўриб чиқилаётган пайтда қўшимча ҳисобланган суммани ундириш тўхтатилиши мумкин, бунинг шартларини юрист билан текширинг. Қарор олинган куни муддатларни календарга ёзинг.
Тайёргарлик checklisti
- Ҳар бир давр бўйича ҳужжатлар папкаси бор ва блокларга масъуллар тайинланган.
- Шахсий кабинетни ҳар куни кўрадиган ходим белгиланган.
- ЭСФ, касса, банк ва декларатсия ҳар ой солиштирилади.
- Кассада манфий қолдиқ ва ҳужжатсиз тўлов йўқ.
- Барча ишлаётган ходимлар расмийлаштирилган.
- Йирик контрагентлар имзодан олдин текширилган.
- Контрагентлар билан солиштириш далолатномалари янгиланган.
- Инвентаризатсия натижаси ҳужжатлаштирилган.
- Инспектор билан ишлаш учун вакил тайинланган.
- Акт ва эътироз тартиби, шикоят муддатларини текширадиган юрист ёки маслаҳатчи бор.
Бу рўйхатнинг кўп банди бажарилган бўлса, солиқ текшируви кутилмаган зарба эмас, режали иш бўлади.
Кўп бериладиган саволлар
Солиқ аудити ҳақида олдиндан хабар бериладими?
Одатда ҳа. Солиқ кодексининг 140-моддасига кўра солиқ тўловчи аудитдан камида 30 календар кун олдин хабардор қилинади. Хабарномасиз аудит фақат истисно ҳолатда мумкин: солиқ тўлашдан бўйин товлаш белгилари бўлса ва бунга Солиқ қўмитаси розилик берган бўлса. Юқори риск даражасининг ўзи бундай белги ҳисобланмайди.
Камерал текширувда инспектор офисга келиши мумкинми?
Йўқ. Камерал текширув солиқ органининг ўзида, ҳисобот ва бошқа манбалардаги маълумотлар асосида ўтказилади. Солиқ кодексининг 138-моддасига кўра бу текширувда ҳудудга кириш, бинони кўздан кечириш, солиқ тўловчидан ҳужжат талаб қилиш ва уни чақириш мумкин эмас. Истисно — ҚҚСни қайтариш учун ўтказиладиган камерал текширув.
Акт билан рози бўлмасам нима қиламан?
Актни имзоланг, лекин рози бўлмаган бандлар бўйича ёзма эътироз ва тасдиқловчи ҳужжатларни тайёрланг. Акт материаллари кўриб чиқиладиган сана сизга олдиндан маълум қилинади, унда иштирок этиш ҳуқуқингиз бор. Қарор чиққандан кейин ҳам юқори солиқ органига ёки судга шикоят қилиш мумкин.
Текширув пайтида ҳисоботни тузатиб қўйса бўладими?
Солиқ аудити давомида текширилаётган давр ҳисоботига қўшимча ва ўзгартириш киритиш чекланган. Шунинг учун хатоларни аудит бошланишидан олдин, ўз-ўзини текшириш босқичида топиб, аниқлаштирилган ҳисобот билан тузатиш тўғрироқ.
Аудит натижаси устидан қаерга ва қанча муддатда шикоят қилинади?
Қарор устидан юқори солиқ органига ёки судга шикоят қилиш мумкин. Юқори органга шикоят қарорни чиқарган солиқ органи орқали, одатда ҳуқуқ бузилганини билган кундан бошлаб бир ой ичида берилади. Муддат қисқа бўлгани учун қарорни олган куниёқ юрист билан аниқ санани белгиланг.
Солиқ текширувига тайёргарликни олдиндан кўриб чиқамизми?
Ҳужжатлар папкаси, ЭСФ ва касса маълумотлари ҳамда контрагентлар рўйхатини бирга кўриб чиқиб, қайси жой савол туғдириши мумкинлигини ва уни бухгалтерингиз билан қандай тартибга солишни хотиржам аниқлаб оламиз.