Qisqa javob: nasiya savdosini dasturda yuritish beshta ishdan iborat. Har bir shartnomaga avtomatik to'lov jadvali tuzish. Har bir to'lovni shu jadvalga bog'lash. Muddatdan oldin va keyin eslatma yuborish. Kechikishni kunlar bo'yicha ko'rsatish. Egasiga kelgusi tushumlar hisobotini berish. Shu besh narsa ishlasa, «kim qancha qarz» degan savolga javob bir daqiqada topiladi.
Maishiy texnika, mebel va telefon do'konlarida nasiya — sotuvning katta qismi. Tovar bugun ketadi, pul esa olti-o'n ikki oy davomida bo'lib-bo'lib keladi. Daftar yoki Excel'da bu pulni kuzatish oson emas: to'lovlar Payme'dan, kassadan, karta orqali keladi, mijozlar esa bir kun kechikadi, keyin ikki oyni birdan yopadi.
Nasiya hisobi moliya modulining bir qismi. Kassa, bank va boshqaruv hisobining umumiy tuzilishi ERP moliya moduli haqidagi maqolada ko'rilgan. Bu yerda faqat muddatli to'lov bilan sotishga xos jarayonlar haqida gap boradi.
Nasiya savdosi qayerda pul yo'qotadi
- Jadval sotuvchining boshida. Shartnomada oylik summa bor, lekin qaysi oy to'langan, qaysi biri yo'q — hech qayerda ko'rinmaydi.
- Egasi topilmagan to'lov. Kartaga pul tushdi, izohda faqat ism. Qaysi shartnomaga — keyin qidiriladi.
- Kech eslatma. Mijozga kechikishning uchinchi haftasida qo'ng'iroq qilinadi. Bu paytda u boshqa do'konda ham nasiyaga olgan bo'ladi.
- Bahsli qoldiq. Mijoz «men to'laganman» deydi, do'kon boshqa raqamni aytadi. Solishtirish uchun hujjat yo'q.
- Ko'rinmas portfel. Egasi keyingi oyda qancha pul kelishini bilmaydi va yangi partiyani taxmin bilan buyurtma qiladi.
Shartnoma va mijoz kartochkasi
Nasiya shartnoma bilan boshlanadi. Dasturda u sotuv hujjatining o'zidan yaratiladi: tovar, narx va ombor qoldig'i bir joyda. Majburiy maydonlar:
Shuningdek o'qing Telefon jiringladi, mijoz kartasi esa yopiq: IP-telefoniyani ERP bilan qanday bog'lash kerak- Mijoz. F.I.Sh., pasport yoki ID-karta ma'lumotlari, ikki telefon raqami, yashash manzili. Shaxsiy ma'lumotlarni qayta ishlashga yozma rozilik olinadi.
- Kafil yoki ishonchli shaxs. Kerak bo'lsa — ism va telefon.
- Tovar. Model, seriya raqami yoki IMEI. Qaytarish va kafolatda aynan shu tovar ekanini isbotlaydi.
- Narx tuzilishi. Tovarning asosiy narxi, ustama yoki komissiya, boshlang'ich to'lov — har biri alohida qatorda.
- Muddat va to'lov kuni. Necha oy, har oyning qaysi sanasi.
- Kechikish sharti. Penya bormi, qanday hisoblanadi, necha kundan keyin qanday choralar ko'riladi.
- To'lovni taqsimlash tartibi. Kelgan pul avval qaysi qarzni yopadi.
Mijoz kartochkasida uning barcha shartnomalari va to'lov tarixi ko'rinadi. Oldin kechiktirgan mijozga yangi nasiya berishdan oldin sotuvchi buni darhol ko'radi.

To'lov jadvali: hisoblash va shartli misol
Jadval shartnoma saqlangan zahoti avtomatik tuziladi va keyin qo'lda o'zgartirilmaydi. O'zgartirish faqat alohida hujjat bilan: muddatni uzaytirish, qayta tuzish yoki qaytarish.
Shartli misol: muzlatgich narxi 9 000 000 so'm. Boshlang'ich to'lov 20% — 1 800 000 so'm. Qoldiq 7 200 000 so'm olti oyga beriladi, ustama 12% — 864 000 so'm. Nasiya summasi 8 064 000 so'm, oylik to'lov 1 344 000 so'm.
- 1 — To'lov sanasi: 10-yanvar; Summa: 1 344 000; Holat: To'langan
- 2 — To'lov sanasi: 10-fevral; Summa: 1 344 000; Holat: To'langan, 3 kun kech
- 3 — To'lov sanasi: 10-mart; Summa: 1 344 000; Holat: Qisman: 800 000
- 4–6 — To'lov sanasi: 10-aprel – 10-iyun; Summa: har biri 1 344 000; Holat: Kutilmoqda
Bitta qoidaga e'tibor bering. Oy oxirida tushgan summa bo'linmasa, farq oxirgi to'lovga qo'shiladi. Aks holda yaxlitlash tufayli shartnoma bir necha so'm qarz bilan yopilmay qoladi.
Eslatmalar va kechikish
Eslatma kechikishdan oldin boshlanadi. Dastur har kuni ertalab jadvalni ko'rib chiqadi va kimga nima yuborishni o'zi hal qiladi:
- To'lovdan 3 kun oldin — Nima qilinadi: Summa va sana haqida eslatma; Kanal: SMS yoki Telegram
- To'lov kuni — Nima qilinadi: To'lov havolasi; Kanal: SMS yoki Telegram
- 1–3 kun kech — Nima qilinadi: Xushmuomala eslatma; Kanal: SMS, keyin qo'ng'iroq
- 4–15 kun kech — Nima qilinadi: Menejer qo'ng'irog'i, natija kartochkaga yoziladi; Kanal: Telefon
- 16–30 kun kech — Nima qilinadi: Kafilga xabar, yozma ogohlantirish; Kanal: Telefon, xat
- 30 kundan ko'p — Nima qilinadi: Undirish bo'limiga o'tadi; Kanal: —
Har bir qo'ng'iroq natijasi kartochkaga yoziladi: «va'da berdi — 15-sanada», «telefon o'chiq», «ishdan bo'shagan». Mijoz va'da bergan kuni to'lov kelmasa, menejerga avtomatik vazifa chiqadi.
Penya shartnomadagi qoida bo'yicha avtomatik hisoblanadi, lekin alohida qatorda turadi. Uni kechirish huquqi faqat rahbarda bo'lsin va har bir kechirish izoh bilan saqlansin.
30 kundan oshgan qarz boshqa ish. U yerda talabnoma, kelishuv va sud bosqichlari boshlanadi. Bu tartib muddati o'tgan qarzni undirish maqolasida bosqichma-bosqich yozilgan.

To'lovni qabul qilish va kassa
To'lov qayerdan kelmasin, u aniq shartnomaga va jadvalning aniq oyiga yozilishi kerak. Uch kanal bor:
- Do'kon kassasi. Kassir shartnoma raqami yoki telefon bo'yicha mijozni topadi. Dastur qarz summasini o'zi ko'rsatadi.
- Payme, Click va boshqa ilovalar. Mijoz shartnoma raqamini kiritadi, to'lov avtomatik bog'lanadi. Qanday ulanishi ERP va to'lov tizimlari integratsiyasi maqolasida bor.
- Bank o'tkazmasi. Ko'chirma yuklanadi, dastur izoh va summa bo'yicha shartnomani taklif qiladi, buxgalter tasdiqlaydi.
Taqsimlash qoidasi oddiy bo'lsin: pul avval eng eski muddati o'tgan oyni yopadi. Penya alohida yoki oxirida — shartnomaga qarab. Ortiqcha to'lov keyingi oyga o'tadi.
Fiskal chek masalasi ham bor. Tovar nasiyaga topshirilganda va keyingi to'lovlar olinganda chek qanday turdagi operatsiya bilan chiqarilishi buxgalteriya hisobiga ta'sir qiladi. Kassa dasturi bilan bog'lanish ERP va onlayn kassa maqolasida ko'rilgan. Chek tartibini buxgalteringiz bilan aniqlashtiring.
Qaytarish, almashtirish va muddatidan oldin yopish
Nasiyadagi tovar qaytarilganda uch narsa birdaniga o'zgaradi: ombor, kassa va qarz. Dasturda bu bitta hujjat bo'lishi kerak:
- Tovar omborga «qaytgan, tekshiruvda» holati bilan kiradi.
- Jadvaldagi to'lanmagan oylar bekor qilinadi.
- To'langan summa va ustamaning o'tmagan qismi qoidaga ko'ra qaytariladi yoki yangi tovarga o'tkaziladi.
Almashtirishda eski shartnoma yopiladi, yangisi ochiladi va to'langan summa boshlang'ich to'lov sifatida o'tadi. Ikki shartnoma bir-biriga havola bilan bog'lanadi.
Muddatidan oldin yopish ham oldindan yozilgan qoida bilan ishlasin. Ustama qayta hisoblanadimi, qancha chegirma beriladi — kassir har safar o'zi o'ylab topmasin.
Egasi kuzatadigan hisobotlar
Nasiya portfeli — do'konning eng katta aktivlaridan biri. Uni to'rtta hisobot bilan kuzating:
- Qarz yoshi — Nimani ko'rsatadi: Kechikish 1–15, 16–30, 31–60, 60+ kun bo'yicha summa va shartnomalar soni; Qanchalik tez-tez: Har kuni
- Kutilayotgan tushum — Nimani ko'rsatadi: Keyingi 1–3 oyda jadval bo'yicha keladigan pul; Qanchalik tez-tez: Har hafta
- Yig'ilish darajasi — Nimani ko'rsatadi: Shu oy rejalashtirilgan to'lovlardan qanchasi tushdi; Qanchalik tez-tez: Har oy
- Sotuvchi va filial bo'yicha — Nimani ko'rsatadi: Kim sotgan shartnomalar ko'proq kechikadi; Qanchalik tez-tez: Har oy
Yig'ilish darajasi = shu oyda jadval bo'yicha tushgan to'lovlar ÷ shu oyga rejalashtirilgan to'lovlar. Shartli misol: oyga 120 mln so'm rejalashtirilgan, 103 mln so'm tushgan. Daraja ≈ 86%. Qolgan 17 mln so'm qarz yoshi hisobotida kunlar bo'yicha ko'rinadi.
Bu raqam bir necha oy ketma-ket tushsa, muammo sotuvning o'zida: nasiya kimga va qanday shartda berilyapti. Mijozga limit qo'yish va qarzni yangi sotuvdan oldin tekshirish debitorlik qarzini nazorat qilish tizimi maqolasida ko'rilgan.
2027-yildan qoidalar: nimani tekshirish kerak
Prezidentning 2026-yil 14-avgustdagi PQ-294 qarori aholiga muddatli to'lov xizmatlari ko'rsatish tartibini o'zgartiradi. Muddatli to'lov xizmati operatorlari 2027-yil 1-yanvardan Markaziy bank reyestri orqali faoliyat yuritadi. Qarorda bunday xizmatlar uchun quyidagi talablar bor:
- muddat — shartnoma tuzilgan kundan 12 oydan oshmaydi;
- tovar qiymati — 250 bazaviy hisoblash miqdoridan oshmaydi;
- ustama, komissiya va narxga qo'shiladigan boshqa to'lovlar alohida ko'rsatiladi;
- asosiy qarzdan tashqari barcha to'lovlar, shu jumladan vositachilik haqi, yiliga muddatli to'lov summasining yarmidan oshmaydi;
- muddatidan oldin to'liq yoki qisman to'lash uchun qo'shimcha jarima, penya va komissiya olinmaydi;
- ko'chmas mulk muddatli to'lov xizmati obyekti bo'lmaydi.
Tovar iste'mol krediti beradigan savdo tashkilotlari uchun alohida mezon bor: chorak yakunida aylanma 500 mln so'mdan oshsa va unda bo'lib to'lash ulushi 50% va undan yuqori bo'lsa (ikki shart birga), Markaziy bank reyestridan o'tish va operatorlarga qo'yilgan talablarga rioya qilish kerak. Ishlab chiqaruvchi korxonalar bu mezondan chiqarilgan. Bunday tashkilotlarni aniqlash tartibini Soliq qo'mitasi va Markaziy bank ishlab chiqishi belgilangan. Sotuvchining o'zi vositachisiz beradigan an'anaviy nasiyaga qaysi talablar tegishli ekanini do'koningiz modeli bo'yicha yurist yoki buxgalter bilan aniqlashtiring.
Dastur uchun amaliy talab: muddat, ustama va oldindan yopish qoidalari sozlamalarda bo'lsin, qo'lda emas. Talab o'zgarsa, sozlama bir joyda o'zgaradi.
Joriy etish tartibi va checklist
Joriy etishni to'rt bosqichga bo'ling:
- Ochiq shartnomalarni ko'chirish. Har bir shartnoma uchun qoldiq va to'lanmagan oylar. Har biri mijoz bilan solishtiriladi.
- Jadval va kassa. Yangi shartnomalar faqat dasturda, to'lov faqat shartnomaga bog'lab.
- Eslatmalar. SMS va Telegram, keyin qo'ng'iroq natijalarini yozish.
- Hisobotlar va qoidalar. Qarz yoshi, yig'ilish darajasi, penya va kechirish huquqlari.
- ☐ Har bir nasiya shartnomasi sotuv hujjatidan yaratiladi.
- ☐ Narx, ustama va boshlang'ich to'lov alohida ko'rsatiladi.
- ☐ Jadval avtomatik tuziladi va qo'lda o'zgartirilmaydi.
- ☐ Har bir to'lov aniq shartnoma va oyga bog'lanadi.
- ☐ Eslatma to'lovdan oldin ketadi, kechikkanda menejerga vazifa chiqadi.
- ☐ Qo'ng'iroq natijalari kartochkaga yoziladi.
- ☐ Qaytarish bitta hujjat bilan ombor, kassa va qarzni yopadi.
- ☐ Egasi qarz yoshi va kutilayotgan tushumni har hafta ko'radi.
Sakkiz banddan to'rttasiga «yo'q» bo'lsa, ochiq shartnomalarni ko'chirish va to'lovni shartnomaga bog'lashdan boshlang. Eslatmalar va hisobotlar shundan keyin to'g'ri ishlaydi.
Ko'p beriladigan savollar
Nasiya hisobini Excel'da yuritsa bo'lmaydimi?
Bir necha o'nta shartnoma bo'lsa, bo'ladi. Shartnomalar yuzlab bo'lganda, to'lov bir necha kanaldan kelganda va kechikkanlarga har kuni qo'ng'iroq qilish kerak bo'lganda jadval qo'lda yangilanmay qoladi. Shunda kim qancha qarzligi haqidagi raqam ishonchsiz bo'ladi.
Mijoz to'lovni oldinroq to'lasa, ustama qayta hisoblanadimi?
Bu shartnomadagi qoidaga bog'liq va u oldindan yozilishi kerak. 2026-yil avgustdagi PQ-294 qarori muddatli to'lov xizmatlarida muddatidan oldin to'liq yoki qisman to'lash uchun qo'shimcha jarima, penya va komissiya olishni taqiqlaydi. Sizning savdo modelingizga qaysi talab tegishli ekanini yurist bilan aniqlashtiring.
Kechikkan to'lov uchun penya qo'yish mumkinmi?
Shartnomada penya miqdori va hisoblash tartibi yozilgan bo'lsa, mumkin. Dastur uni avtomatik hisoblaydi, lekin undirish yoki kechirish qarorini mas'ul xodim qabul qiladi. Penyaning chegarasi va qonuniy talablarni buxgalter yoki yurist bilan tekshiring.
Nasiyaga sotilgan tovar qaytarilsa, nima bo'ladi?
Shartnoma yopiladi, to'langan summa va ustamaning o'tmagan qismi qoidaga ko'ra qaytariladi yoki hisobga olinadi. Tovar omborga alohida holat bilan, masalan «qaytgan, tekshiruvda» deb kiritiladi. Hammasi bitta hujjat bilan bajarilsa, kassa, ombor va qarz bir-biriga mos qoladi.
Nasiya savdongizni tartibga solamizmi?
Shartnoma, to'lov jadvali, eslatmalar va kassa hozir qanday ishlayotganini birga ko'rib, qayerdan boshlash foydali ekanini xotirjam aytib beramiz.