Қисқа жавоб: позитсиялаш — мижознинг "нега айнан сиздан олишим керак?" деган саволига бир жумлада жавоб. Унда тўрт нарса бор: ким учун ишлайсиз, у қандай вазифани ҳал қилмоқчи, сиз бўлмасангиз у нима қиларди ва сиз ундан нимаси билан яхшироқсиз. Ҳар бир фарқнинг исботи бўлиши керак. Позитсия ёзилгандан кейин реклама, контент, сотув скрипти ва нарх битта йўналишда ишлай бошлайди.
Позитсия бизнес учун маркетинг тизимининг пойдевори. Канал, бюджет ва креатив ҳақидаги қарорлар шу пойдевор устига қурилади. Пойдевор йўқ бўлса, ҳар реклама янгидан "ўзимизни қандай таништирамиз?" деган саволдан бошланади.
Позитсиялаш нима ва нима эмас
Ал Рис ва Жек Траутнинг 1981-йилда чиққан "Поситионинг: Тҳе Баттле фор Ёур Минд" китобидаги асосий фикр: позитсиялаш маҳсулот устида эмас, харидорнинг онгида қилинадиган иш. Яъни сиз ўзингиз ҳақингизда нима дейишингиз эмас, мижоз сизни нима билан эслаши муҳим.
Позитсия бу эмас:
- Лого, ранг ва шрифт. Бу кўриниш. У позитсияни ташийди, лекин ўзи уни яратмайди.
- Слоган. Слоган — позитсиянинг рекламадаги қисқа шакли. Позитсиясиз слоган чиройли сўз бўлиб қолади.
- Миссия ва қадриятлар. Улар жамоа учун. Мижоз эса ўз муаммоси ҳақида ўйлайди.
- "Биз энг яхшимиз". Буни ҳамма айтади, шунинг учун ҳеч ким эшитмайди.
Позитсия ички ҳужжат. Уни жамоанинг ҳаммаси бир хил тушунса, ташқарига чиқадиган ҳар бир пост ва ҳар бир суҳбат бир хил нарсани айтади.
Мақсадли мижоз ва унинг "иши"
"Бизнинг мижозимиз 25–45 ёшли аёллар" — бу тавсиф эмас, статистика. Ундан фойдали гап чиқмайди. Мижозни ёши билан эмас, вазияти ва вазифаси билан тасвирланг.
Шунингдек ўқинг Мижозлар базаси жим ётибдими? «Ухлаб қолган» лид ва мижозларни қайта фаоллаштиришКлейтон Кристенсен ва ҳаммуаллифлари 2016-йилги "Competing Агаинст Luck" китобида бу ёндашувни "жобс то бе доне", яъни "бажарилиши керак бўлган иш" деб атайди: одам маҳсулотни ўз ҳаётидаги қандайдир ишни бажариш учун "ёллайди". Шартли мисол: Чилонзордаги чойхона. Тушлик пайтида унга келган офис ходимининг иши — 40 дақиқада тез ва тўйимли овқатланиб, ишга қайтиш. Шанба куни 12 кишилик оила билан келган одамнинг иши эса бутунлай бошқа: ҳамма сиғадиган жой, болалар учун қулайлик, шошилмаслик. Маҳсулот бир хил, вазифа ҳар хил, демак хабар ҳам ҳар хил бўлади.
Вазифани топиш учун мижоздан учта нарсани сўранг:
- Харид қилишдан олдин қандай вазиятда эдингиз?
- Бизни топмаганингизда нима қилардингиз?
- Хариддан кейин нима ўзгарди?
Рақобат муқобиллари: "ҳеч нарса қилмаслик" ҳам рақобатчи
Кўп тадбиркор рақобатчи деганда ўз кўчасидаги ўхшаш дўконни тушунади. Мижоз эса бошқача солиштиради. Април Дунфорднинг 2019-йилги "Обвиоуслй Awesome" китобида позитсиянинг биринчи элементи айнан "рақобат муқобиллари": сиз бўлмасангиз мижоз нима қиларди.
Шартли мисол: кичик ошхоналар учун буюртма мебел ясайдиган устахона. Унинг муқобиллари:
- бозордаги тайёр ошхона гарнитури;
- йирик мебел салонидан стандарт модул;
- таниш уста, "арзонроққа қилиб беради";
- marketplace'даги алоҳида шкафлар;
- ҳеч нарса қилмаслик: эски ошхона билан яна бир йил яшаш.
Охирги вариант энг кўп учрайди ва энг кўп унутилади. Мижоз "ўйлаб кўраман" деб кетса, у одатда бошқа устахонага эмас, айнан шу вариантга кетади. Шунинг учун позитсия фақат "бошқа усталардан яхшироқ" эмас, "ҳозир буни қилишга арзийди" деган саволга ҳам жавоб бериши керак.

Фарқ ва унинг исботи
Ҳар муқобил билан солиштирганда сизда бор, унда йўқ нарсани ёзинг. Кейин ҳар бирига "хўш, бу мижозга нима беради?" деб савол беринг. Хусусият — сизда нима борлиги. Қиймат — мижоз ундан нима олади.
- Ўлчов ва 3Д-чизма бепул, шартномадан олдин — Мижозга қиймати: Натижани олдиндан кўради, хавф камаяди; Исбот: Олдинги буюртмалар чизмаси ва тайёр сурати ёнма-ён
- Кичик ошхоналарга ихтисослашув — Мижозга қиймати: Ҳар сантиметр ишлатилади; Исбот: Тор ошхоналар учун қилинган ишлар портфолиоси
- Ўрнатишдан кейин бир йил бепул созлаш — Мижозга қиймати: Эшик қийшайса, қайта тўламайди; Исбот: Шартномадаги аниқ банд
Исботсиз фарқ — ваъда. "Сифатли материал" дейиш ўрнига материал қаердан келишини ва қалинлигини кўрсатинг. "Тез" дейиш ўрнига муддатни шартномага ёзинг. Исбот қанча аниқ бўлса, унга шунча ишонишади.
Бир жумлалик позитсия формуласи
Ҳамма элементларни битта жумлага йиғинг. Классик шаблон:
[Мақсадли мижоз] учун, [вазият ва вазифа] бўлганда, [маҳсулот] — бу [категория]. У [асосий муқобил]дан фарқли равишда [асосий қиймат] беради, чунки [исбот].
Шартли мисол билан:
Тошкентдаги кичик квартиралар эгалари учун, ошхонани таъмирлашда ҳар сантиметрдан фойдаланиш керак бўлганда, бу устахона — кичик ошхоналарга ихтисослашган буюртма мебел устахонаси. У бозордаги тайёр гарнитурдан фарқли равишда хонага аниқ мос мебел беради, чунки ўлчов ва 3Д-чизма шартномадан олдин бепул қилинади.
Бу жумла рекламага чиқмайди. У жамоа учун филтр: ҳар янги пост, реклама ёки аксия шу жумлага мосми ёки йўқми, текширилади.
Жумлани текшириш учун учта савол:
- Рақобатчи номини қўйсангиз, жумла барибир тўғри бўлиб қоладими? Ҳа бўлса, фарқ йўқ.
- Исботни мижозга бугун кўрсата оласизми?
- Сотувчи буни ўз сўзлари билан 30 сонияда айта оладими?

Позитсия сотув, контент ва нархга қандай таъсир қилади
Сотув. Сотувчи скрипти позитсиядан бошланади: аввал мижознинг вазияти сўралади, кейин унга мос фарқ айтилади. "Нимаси билан бошқалардан фарқ қиласиз?" деган саволга жамоадаги ҳамма бир хил жавоб беради. Хабарнинг қайси қисми воронканинг қайси босқичида айтилишини сотув воронкасини қуриш мақоласидаги босқичлар бўйича тақсимлаш қулай.
Контент. Позитсия мавзу танлашни осонлаштиради. Кичик ошхона устахонаси учун "тор ошхонада 5 та хато" пости мос, умумий "мебел танлаш бўйича маслаҳатлар" эса мос эмас. SMM ва рекламанинг қайси бири қандай вазифани бажариши SMM ва таргет фарқи мақоласида кўрилган. Иккаласи ҳам битта позитсияни айтиши керак.
Нарх. Аниқ фарқ ва исбот бўлса, сиз муқобил билан нарх бўйича эмас, қиймат бўйича солиштириласиз. Позитсия бўлмаса, мижозда солиштириш учун фақат нарх қолади ва ҳар музокара чегирма билан тугайди.
Marketplace'да ҳам шу мантиқ ишлайди: карточканинг биринчи сурати ва сарлавҳаси позитсияни бир қарашда айтиши керак. Буни қандай қилиш сотадиган маҳсулот карточкаси мақоласида батафсил берилган.
Ўзбекистон бозорида типик хатолар
- "Ҳамма учун". "Бизнинг маҳсулот ҳар бир оилага керак." Ҳаммага қаратилган реклама ҳеч кимга алоҳида гапирмайди, бюджетнинг катта қисми эса ҳеч қачон сотиб олмайдиган одамларга кетади.
- "Сифатли ва арзон". Бу икки сўзни деярли ҳамма ёзади, шунинг учун улар сизни ҳеч кимдан ажратмайди. Устига-устак, исботсиз "арзон" кўпинча сифатга шубҳа уйғотади.
- Исботсиз суперлативлар. "Энг яхши", "№1", "энг катта танлов". Текшириб бўлмайдиган гап ишонч бермайди ва реклама қоидалари билан ҳам муаммо келтириши мумкин.
- Рақобатчидан нусха. Шартли мисол: Тошкентдаги янги кийим бренди қўшни бренднинг оҳанги ва суратларини такрорлайди. Натижада мижоз уни бошқа бренднинг арзонроқ варианти деб эслайди.
- Ҳар мавсумда янги позитсия. Баҳорда "премиум", ёзда "энг арзон", кузда "оилавий". Мижоз сизни ҳеч нарса билан эслай олмайди.
Позитсияни қандай текшириш
Позитсия стол атрофида эмас, мижоз билан текширилади. Икки манба етарли.
Мижоз интервюси. Охирги 2–3 ойда харид қилган 5–8 мижоз билан 20 дақиқадан гаплашинг. Сотманг, сўранг: нега танлади, яна кимни кўрди, қайси сўзлар билан танишига тавсия қиларди. Мижоз ишлатган сўзларни айнан ёзиб олинг. Улар кўпинча сизнинг рекламангиздагидан яхшироқ бўлади.
Сотувдаги эътирозлар. Сотувчилардан бир ҳафта давомида ҳар рад жавобини ва сабабини ёзиб боришни сўранг. "Қиммат" кўп такрорланса, кўпинча муаммо нархда эмас, фарқни тушунтирмасликда. "Ўйлаб кўраман" кўп бўлса, сиз "ҳеч нарса қилмаслик" муқобилига ютқазяпсиз. Лид кўп келиб, сотув кам бўлса, сабаблардан бири айнан ноаниқ позитсия бўлиши мумкин. Бошқа сабаблар лид бор, сотув йўқ мақоласида кўрилган.
2 ҳафталик иш режаси
- 1–2 — Иш: Охирги 20 сотув ва 20 рад жавобини кўриб чиқиш; Натижа: Ким сотиб олади, ким кетади рўйхати
- 3–5 — Иш: 5–8 мижоз билан интервю; Натижа: Вазифалар, муқобиллар ва мижоз сўзлари
- 6 — Иш: Муқобиллар рўйхати, "ҳеч нарса қилмаслик" билан; Натижа: 4–6 муқобил
- 7 — Иш: Фарқ, қиймат ва исбот жадвали; Натижа: 3 та фарқ, ҳар бирида исбот
- 8 — Иш: Бир жумлалик позитсиянинг 2–3 варианти; Натижа: Уч савол билан текширилган вариантлар
- 9–10 — Иш: Жамоа билан муҳокама, битта вариантни танлаш; Натижа: Сотувчи 30 сонияда айта оладиган жумла
- 11–12 — Иш: Сотув скрипти, профил тавсифи ва 3 та реклама матнини янгилаш; Натижа: Янги хабар билан ишга тушган материаллар
- 13–14 — Иш: ЭЪтирозларни яна ёзиб бориш ва олдинги ҳафта билан солиштириш; Натижа: Қайси эътироз камайди, қайси бири қолди
Икки ҳафтада мукаммал позитсия чиқмайди, лекин ишлайдиган биринчи вариант чиқади. Кейин у ҳар чоракда эътирозлар ва интервюлар бўйича аниқлаштирилади.
Бугун нимадан бошлаш керак
Позитсия — бу чиройли сўз эмас, танлов. Ким учун ишлайсиз, кимдан яхшироқсиз ва буни нима билан исботлайсиз. Бугун охирги учта йўқотилган мижозни эсланг ва улар сизнинг ўрнингизга нимани танлаганини ёзинг. Шу рўйхат — рақобат муқобилларингизнинг биринчи версияси ва позитсия устидаги ишнинг бошланиши.
Кўп бериладиган саволлар
Позитсиялаш ва слоган бир хил нарсами?
Йўқ. Позитсия — ички қарор: ким учун ишлайсиз, нимадан яхшироқсиз ва буни нима билан исботлайсиз. Слоган эса шу қарорнинг рекламадаги қисқа ифодаси. Аввал позитсия ёзилади, слоган кейин, ва у бир неча марта алмашиши мумкин.
Кичик бизнесга позитсиялаш керакми ёки бу катта брендлар учунми?
Кичик бизнесга кўпроқ керак. Катта бюджет бўлмаганда ҳаммага гапира олмайсиз, шунинг учун аниқ бир гуруҳга аниқ бир сабаб билан чиқиш реклама пулини тежайди. Позитсияни ёзиш учун агентлик шарт эмас, мижоз билан суҳбат ва бир-икки кунлик иш етади.
Тор позитсия мижозларни камайтириб қўймайдими?
Одатда йўқ. Сиз бошқаларга сотишни тақиқламайсиз, фақат реклама ва контентни бир гуруҳга қаратасиз. Аниқ хабар шу гуруҳда яхшироқ ишлайди, бошқа мижозлар эса тавсия ва қидирув орқали барибир келаверади.
Позитсияни қанча вақтда қайта кўриш керак?
Ҳар ой эмас. Йилига бир марта ёки маҳсулот, нарх даражаси ёки асосий мижоз гуруҳи сезиларли ўзгарганда кўрилади. Тез-тез алмаштирилса, мижоз сизни нима билан эслашини билмай қолади.
Позитсиянгизни мижоз кўзи билан текшириб кўрамизми?
Ҳозирги таклифингиз, мижоз эътирозлари ва рақобат муқобилларини бирга кўриб чиқамиз ва бир жумлалик позитсиянинг биринчи вариантини ёзамиз. Бепул консултатсия.