Қисқа жавоб: бизнес шериклар келишуви — шериклар ўртасидаги қоидалар ёзилган ҳужжат. У тўрт саволга жавоб беради: ким қанча улушга эга ва нима учун, ким нимага жавоб беради, қарор қандай қабул қилинади, шерик кетса нима бўлади. Уни ҳамма тинч, бизнес энди бошланаётган пайтда ёзиш керак. МЧЖда бу қоидалар уставда ва иштирокчилар ўртасидаги корпоратив шартномада мустаҳкамланади.
Шериклик — бизнесни эгасиз ўстиришнинг бир йўли. Бошқа йўллар, жумладан ҳамкор бошқарувчи модели, алоҳида кўрилган. Бу мақола эса эгалар ўртасидаги келишув ҳақида.
Нега оғзаки келишув етмайди
Кўп шериклик чойхонада, қўл бериб кўришиш билан бошланади. Бошида ҳамма нарса аниқ туюлади. Муаммо кейин чиқади.
Низолар одатда тўрт жойда бошланади:
- бири кўпроқ ишлайди, лекин улуш тенг;
- бизнесга қўшимча пул керак, шериклардан бири қўша олмайди;
- фойдани қайта инвеститсия қилиш ёки бўлиб олиш бўйича фикр фарқи;
- шериклардан бири кетмоқчи ва ўз улуши учун пул сўрайди.
Оғзаки келишувда ҳар бир шерик ўз вариантини эслайди. Ёзма келишувда эса битта матн бор.
Келишув қайси ҳужжатларда ёзилади
Ҳуқуқий шакл ҳужжатлар тўпламини белгилайди.
Шунингдек ўқинг Инвесторлар учун имтиёзлар: эркин иқтисодий зоналар, кичик саноат зоналари ва инвеститсия шартномасиМЧЖ. 2026-йил 22-июлдан "Масъулияти чекланган жамиятлар тўғрисида"ги янги қонун (ЎРҚ-1137) кучда. Шериклар учун ундаги асосий қоидалар:
- уставда иштирокчининг чиқиш тартиби, улушни ўтказиш тартиби ва бир овоздан ёки малакали кўпчилик билан қабул қилинадиган қарорлар кўрсатилади (14-модда);
- таъсис шартномасида фойда ва зарарни тақсимлаш шартлари белгиланади (13-модда);
- иштирокчилар ўз ҳуқуқларини қандай амалга ошириши ҳақида Фуқаролик кодекси тартибида корпоратив шартнома тузиши мумкин (9-модда).
Амалда икки қатлам керак бўлади. Устав — рўйхатдан ўтадиган асосий ҳужжат. Корпоратив шартнома — шериклар ўртасидаги батафсил қоидалар: роллар, вестинг, чиқишдаги нарх формуласи, рақобат чеклови. Иккаласи бир-бирига зид бўлмаслиги керак. Устав намунадан олинган бўлса, уни шартнома билан бирга юрист билан қайта кўриб чиқинг.
МЧЖ очилмаган бўлса. Масалан, икки ЯТТ бирга ишласа ёки бир шерик пул, иккинчиси меҳнат билан қатнашса. Фуқаролик кодексида оддий ширкат, яъни биргаликдаги фаолият шартномаси кўзда тутилган. Лекин бизнес ўсиши билан шерикликни МЧЖ шаклига ўтказиш одатда тартибни соддалаштиради.
Улуш: пул, меҳнат ва ғояни қандай баҳолаш
Улуш фақат ким қанча пул қўйганига қараб бўлинса, ишлаётган шерик вақт ўтиб ўзини камситилган ҳис қилади. Фақат меҳнатга қараб бўлинса, пул қўйган шерик хавотирда қолади.
Уч хил ҳиссани алоҳида кўринг:
- Пул — Қандай баҳоланади: Қўйилган сумма; Нима билан қопланади: Улуш ёки қарз шартномаси
- Мол-мулк, бино, ускуналар — Қандай баҳоланади: Мустақил ёки келишилган баҳо; Нима билан қопланади: Улуш ёки ижара
- Меҳнат ва тажриба — Қандай баҳоланади: Бозордаги маош даражаси; Нима билан қопланади: Маош плус босқичма-босқич бериладиган улуш
Шартли мисол. А шерик 400 млн сўм қўяди. Б шерик пул қўймайди, лекин бизнесни тўлиқ вақт бошқаради. Улар Б га бозор даражасидаги маош тўлашни ва 30% улушни уч йил давомида босқичма-босқич беришни келишади. Б бир йилдан олдин кетса, улуш олмайди. Ҳар тўлиқ йил учун 10% олади.
Бу ёндашув халқаро амалиётда вестинг дейилади. Ўзбекистон қонунчилигида у тўғридан-тўғри ном билан ёзилмаган. Уни корпоратив шартнома, улушни ўтказиш ва устав капиталини ўзгартириш орқали қандай расмийлаштиришни юрист билан аниқланг.
Яна бир муҳим банд: максимал улуш. Уставда иштирокчининг максимал улушини чеклаш ёки улушлар нисбатини ўзгартиришга чек қўйиш мумкин (15-модда). Бундай чеклов фақат барча иштирокчиларнинг бир овоздан қарори билан киритилади ва ўзгартирилади. Қонун ўзи улуш камайиб кетишидан автоматик ҳимоя қилмайди. Янги сармоя келганда улушлар қандай ўзгаришини олдиндан ёзинг.

Роллар ва ваколатлар
Тенг шериклик тенг ваколат дегани эмас. Ҳар бир йўналишнинг битта эгаси бўлиши керак.
Ваколатлар жадвалини тузинг:
- Кундалик харид, ходимлар жадвали — Ким ҳал қилади: Оператсион шерик; Чегара: Ойлик бюджет доирасида
- Нарх сиёсати, янги маҳсулот — Ким ҳал қилади: Оператсион шерик, иккинчисини хабардор қилади; Чегара: Маржа белгиланган даражадан пастга тушмаса
- Калит ходимни ёллаш ва бўшатиш — Ким ҳал қилади: Иккала шерик; Чегара: —
- Кредит, кафиллик, катта шартнома — Ким ҳал қилади: Иккала шерик ёзма розилик билан; Чегара: Келишилган суммадан юқори
- Янги филиал, янги йўналиш — Ким ҳал қилади: Умумий йиғилиш; Чегара: Уставдаги кўпчилик
Қонун ҳам баъзи чегараларни қўяди. Масалан, ваколатхона очиш ёки филиал ташкил этиш иштирокчилар овозининг камида учдан икки қисми билан қабул қилинади, агар уставда бошқа овоз сони белгиланмаган бўлса (6-модда).
Ҳар бир шерикнинг вақтини ҳам ёзинг. "Тўлиқ вақт ишлайди" ёки "ҳафтасига бир йиғилишда қатнашади" — кейинчалик "мен кўпроқ ишладим" деган баҳснинг олдини олади.
Қарор қабул қилиш ва боши берк ҳолат
Икки шерикли бизнесда 50/50 улуш энг хавфли тузилма. Икки томон келиша олмаса, қарор умуман қабул қилинмайди.
Янги қонунда бундай ҳолат учун қоида бор: иштирокчилар ўртасида муросасиз келишмовчилик бўлса, низо судга юборилади. Таъсис ҳужжатларида кўзда тутилган бўлса, медиатсия ёки арбитражга (8-модда). Демак, медиатсия ёки арбитраж бандини таъсис ҳужжатларига олдиндан киритиш керак.
Судгача ички зинапоя ёзинг:
- Шериклар икки ҳафта ичида масалани алоҳида йиғилишда муҳокама қилади.
- Келишилмаса, ҳар икки томон ишонадиган маслаҳатчи ёки оқсоқол фикр билдиради.
- Шунда ҳам келишилмаса, медиатсия.
- Охирги қадам — суд ёки арбитраж.
Яна бир вариант — йўналиш бўйича "ҳал қилувчи овоз". Масалан, маркетинг бўйича баҳсда А шерикнинг овози ҳал қилувчи, ишлаб чиқариш бўйича Б шерикники.
Пул: маош, фойда ва қўшимча сармоя
Пул бўйича учта қоидани алоҳида ёзинг.
Маош. Бизнесда ишлайдиган шерик иш учун маош олади. Фойда эса эгалик учун. Бу иккисини аралаштирманг. Эгасининг маошини қандай белгилаш шахсий ва бизнес пулини ажратиш мақоласида кўрилган.
Фойда. Фойданинг қанча қисми бизнесда қолади, қанчаси тақсимланади ва қайси даврда. Масалан: "йил якунида соф фойданинг 50%и тақсимланади, қолгани ривожланишга қолади".
Қўшимча сармоя. Бизнесга пул керак бўлса, шериклар улушга мутаносиб қўшадими? Бири қўша олмаса, унинг улуши камаядими ёки бошқа шерик қарз сифатида берадими?
Ҳамма шериклар бир хил рақамларни кўриши керак. Ойлик фойда-зарар ҳисоботи ва пул қолдиғи шериклар учун умумий бўлсин. Буни автоматлаштириш мумкин: эгаси учун ERP дашбоард ҳар бир шерикка бир хил кўрсаткичларни реал вақтда беради.
Шерикдан бири бошқарувни ёлланма бошқарувчига натижадан фоиз эвазига топширмоқчи бўлса, унинг ҳисоб-китоби фоизли бошқарув модели мақоласида бор.
Чиқиш шартлари: шерик кетса нима бўлади
Бу бўлим энг кўп ташлаб кетилади ва энг қимматга тушади.
Янги қонунга кўра, МЧЖ иштирокчиси бошқалар розилигидан қатъи назар жамиятдан чиқишга ҳақли. Тартиб қонун ва устав билан белгиланади (9-модда). Яъни шерик кетишини тўхтатиб бўлмайди. Фақат кетиш тартибини олдиндан ёзиш мумкин.
Келишувда қуйидагиларни кўрсатинг:
- Улуш қиймати қандай ҳисобланади. Формула олдиндан ёзилсин: масалан, соф активлар бўйича ёки йиллик фойданинг келишилган коэффитсиэнти бўйича. Усуллар бизнесни баҳолаш мақоласида бор.
- Тўлов муддати. Бир мартада ёки бўлиб-бўлиб. Бизнес кассаси бир кунда катта тўловга бардош бермаслиги мумкин.
- Биринчи навбатда кимга таклиф қилинади. Улуш учинчи шахсга сотилишидан олдин қолган шерикларга.
- "Яхши" ва "ёмон" чиқиш. Касаллик ёки келишилган кетиш бир хил шартда. Фирибгарлик ёки келишувни бузиш эса бошқа шартда.
- Рақобат чеклови. Кетган шерик маълум муддат давомида шу соҳада рақобатчи бизнес очмаслиги ёки мижозларни олиб кетмаслиги. Бундай банднинг юридик кучини юрист билан текширинг.
- Мажбурий чиқариш. Қонунга кўра, устав капиталининг камида 10%ига эга иштирокчилар мажбуриятини бажармаётган ёки жамият фаолиятига жиддий тўсқинлик қилаётган иштирокчини суд орқали чиқариб юборишни талаб қилиши мумкин (9-модда).

Келишувни тузиш: 7 қадам
- Ҳар бир шерик алоҳида тўрт саволга ёзма жавоб беради: нима қўяман, нима кутаман, қанча вақт бераман, қачон чиқишим мумкин.
- Жавобларни бирга солиштиринг. Фарқлар шу ерда кўринади.
- Улуш, роллар ва ваколатлар жадвалини тузинг.
- Қарор қабул қилиш ва боши берк ҳолат зинапоясини ёзинг.
- Пул қоидалари: маош, фойда, қўшимча сармоя.
- Чиқиш шартлари ва улуш нархи формуласи.
- Матнни юрист билан устав ва корпоратив шартномага кўчиринг, кейин йилига бир марта қайта кўринг.
Типик хатолар
- "Кейин келишамиз". Пул пайдо бўлгач, келишиш қийинлашади.
- Автоматик 50/50. Ҳиссалар тенг бўлмаса ҳам, ноқулайликдан тенг бўлинади.
- Намунавий устав. Рўйхатдан ўтиш учун олинган матнда чиқиш ва мерос қоидалари умумий қолиб кетади.
- Фақат битта шерик рақамларни кўради. Ишончсизлик ҳисоботсизликдан бошланади.
- Чиқиш нархи ёзилмаган. Кетаётган шерик ўз улушини бир нархда, қолганлар бошқа нархда баҳолайди.
Хулоса
Шериклар келишуви улуш, роллар, қарорлар ва чиқиш шартларини битта матнда жамлайди. У низони йўқ қилмайди, лекин уни ҳал қилиш йўлини олдиндан кўрсатади. Бугундан бошланг: ҳар бир шерик тўрт саволга алоҳида жавоб ёзсин, кейин жавобларни бир дастурхон атрофида солиштиринг.
Кўп бериладиган саволлар
Икки дўст ёки қариндош шерик бўлса ҳам ёзма келишув керакми?
Айниқса шунда керак. Яқин одамлар ноқулай саволларни олдиндан муҳокама қилмайди, кейин эса низо ҳам дўстликка, ҳам бизнесга зарар беради. Келишув ишончсизлик белгиси эмас, у келажакдаги қарорлар учун умумий қоида.
МЧЖ устави бор, алоҳида корпоратив шартнома ҳам керакми?
Кўпинча керак. Устав давлат рўйхатидан ўтадиган асосий ҳужжат, лекин намунадан олинган уставда роллар, вестинг, шерик чиқишидаги нарх формуласи ва рақобат чеклови одатда бўлмайди. Янги МЧЖ қонуни иштирокчиларга Фуқаролик кодекси тартибида корпоратив шартнома тузиш ҳуқуқини беради.
Шерик МЧЖдан ўзи чиқиб кета оладими?
Ҳа. 2026-йил 22-июлдан кучга кирган МЧЖ тўғрисидаги қонунга кўра, иштирокчи бошқалар розилигидан қатъи назар жамиятдан чиқишга ҳақли, тартиб қонун ва уставда белгиланади. Шунинг учун чиқиш тартиби, улуш қийматини ҳисоблаш ва тўлов муддатини уставда ва келишувда олдиндан ёзиб қўйинг.
Улушлар 50/50 бўлса, нима хавфи бор?
Асосий хавф — боши берк ҳолат: икки томон келиша олмаса, қарор қабул қилинмайди. Қонун бундай ҳолатда низони судга ёки таъсис ҳужжатларида кўзда тутилган бўлса, медиатсия ёки арбитражга юборади. Ундан олдин ички зинапоя ёзилса, кўп масала судгача бормайди.
Шериклик қоидаларини бирга кўриб чиқамизми?
Ҳозирги улушлар, роллар ва пул оқимини кўриб чиқиб, юрист билан расмийлаштириш учун келишувнинг бошқарув қисмини биринчи вариантда тузиб берамиз.